Choroby zakaźne kotów

Czy sfinksy chorują inaczej?

Brak sierści nie oznacza szczególnej podatności na wszystkie zakażenia. Sfinksy mogą zachorować na te same infekcje co inne koty. Dla przebiegu choroby duże znaczenie mają wiek, odporność, szczepienia, stres i warunki życia.

Z tego powodu poniższe opracowanie dotyczy kotów jako gatunku. Zawiera dodatkowe uwagi przydatne w hodowli i w domach wielokocich, ale nie jest listą chorób charakterystycznych wyłącznie dla sfinksów.

Jak zakażenia rozprzestrzeniają się między kotami

Koty mieszkające razem mają ze sobą częsty kontakt, używają tych samych pomieszczeń i czasem wspólnych przedmiotów. W takich warunkach niektóre infekcje rozprzestrzeniają się łatwiej. Nie oznacza to jednak, że każde kichnięcie jest oznaką poważnej choroby ani że każdy dodatni wynik PCR wymaga leczenia.

Droga zakażenia zależy od konkretnego drobnoustroju. FeLV łatwo wykorzystuje bliski kontakt ze śliną, FIV przenosi się przede wszystkim przez głębokie pogryzienia, a jelitowy FCoV drogą kałowo-ustną. Przy panleukopenii duże znaczenie ma także skażone środowisko. Nie można stosować jednego schematu ryzyka do wszystkich zakażeń.[1][8]

Kluczowe są właściwe szczepienia, rozsądna kwarantanna nowych zwierząt, ograniczanie stresu, czystość środowiska oraz szybka reakcja, gdy kot przestaje jeść, ma problemy z oddychaniem albo pojawia się silne osłabienie.

Jak rozumieć wyniki badań

Zakażenie oznacza obecność i rozwój drobnoustroju w organizmie.

Choroba oznacza zaburzenia zdrowia, które mogą być jego następstwem. Kot może być zakażony bez widocznych objawów.

Siewstwo to wydalanie drobnoustroju, na przykład z kałem, śliną lub wydzieliną z oczu i nosa.

Kolonizacja oznacza zasiedlenie powierzchni ciała lub błon śluzowych, które nie musi wywoływać choroby.

Badania odpowiadają na różne pytania.

Test antygenowy wykrywa określone składniki drobnoustroju.[1]

Badanie przeciwciał ocenia odpowiedź układu odpornościowego.[1]

PCR wykrywa materiał genetyczny. Przy wirusach RNA, takich jak FCoV i FCV, wykorzystuje się etap odwrotnej transkrypcji, stąd nazwa RT-PCR. Skrót RT-qPCR oznacza metodę z pomiarem w czasie rzeczywistym, która może służyć ocenie ilości materiału wirusa.[4][10]

Dlaczego dodatni lub ujemny wynik nie wystarcza?

Dodatni PCR potwierdza wykrycie badanego materiału w próbce. Sam nie rozstrzyga, czy drobnoustrój jest żywy, czy wywołuje aktualne objawy ani czy potrzebne jest leczenie. W zależności od patogenu może oznaczać czynną infekcję, bezobjawowe zakażenie, kolonizację lub pozostałość materiału po zakażeniu. Ujemny wynik może natomiast zależeć od miejsca i terminu pobrania, jakości próbki, wcześniejszego leczenia oraz zakresu testu.[10][12]

Okno diagnostyczne to okres po zakażeniu, w którym wybrany test może jeszcze nie wykrywać infekcji. Dlatego wynik nowo przyjętego kota trzeba oceniać z uwzględnieniem daty ostatniego możliwego kontaktu z zakażonym zwierzęciem. Nie jest to to samo co liczba dni od przyjazdu do hodowli.[1]

Ct to parametr niektórych badań PCR określający, po ilu cyklach sygnał przekroczył próg wykrywania. W porównywalnych warunkach niższe Ct zwykle wiąże się z większą ilością materiału docelowego. Nie istnieje jednak jeden próg Ct, który dla wszystkich kotów oddziela bezobjawową obecność drobnoustroju od choroby. Wyników nie porównuje się wprost między różnymi metodami, laboratoriami i rodzajami próbek.[10][12]

Przy interpretacji wyniku lekarz łączy objawy, badanie kota, rodzaj próbki, historię kontaktów, szczepienia i wcześniejsze leczenie. Żywa szczepionka atenuowana zawiera osłabiony drobnoustrój. Przy niektórych zakażeniach jego materiał może być przejściowo wykrywany po szczepieniu, dlatego trzeba podać datę i nazwę preparatu. Nie oznacza to, że każdy dodatni wynik można wyjaśnić szczepieniem.[8][9][10]

FeLV, czyli wirus białaczki kotów

Zakażenie i objawy

FeLV, czyli wirus białaczki kotów, bywa nazywany chorobą „kocich pocałunków”. To obrazowe określenie podkreśla, że do zakażenia dochodzi głównie podczas bliskich kontaktów. Wirus wydalany jest przede wszystkim ze śliną i może przenosić się przy wzajemnym wylizywaniu, korzystaniu ze wspólnych misek oraz podczas pielęgnowania kociąt przez matkę. Zakażona kotka może przekazać FeLV potomstwu także w ciąży lub wraz z mlekiem.

FeLV jest mało odporny poza organizmem kota. Wyschnięcie, mycie i dezynfekcja szybko go unieszkodliwiają. Przyniesienie wirusa do domu na podeszwach butów nie jest uznawane za istotną drogę zakażenia. Inaczej jest z miską, z której kolejno korzystają koty, ponieważ świeża, zakażona ślina może stanowić źródło wirusa. Pod tym względem FeLV bardzo różni się od odpornego na warunki środowiska wirusa panleukopenii.

FeLV może upośledzać odporność, uszkadzać szpik kostny i zwiększać ryzyko niektórych nowotworów. Przebieg zależy między innymi od odpowiedzi odpornościowej kota. Zakażenie postępujące wiąże się z utrzymującym się namnażaniem wirusa. W zakażeniu regresywnym organizm ogranicza jego aktywność, ale materiał wirusa może pozostać wbudowany w DNA komórek. Nie jest to równoznaczne z całkowitym usunięciem zakażenia.[2]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

Typowy szybki test przesiewowy z krwi wykrywa antygen p27 FeLV. Badanie PCR może natomiast wykrywać prowirus, czyli materiał wirusa wbudowany w DNA komórek. Z tego powodu test antygenowy i PCR mogą dawać różne wyniki, zwłaszcza przy zakażeniu regresywnym.[1][2]

Po niedawnej ekspozycji test antygenowy może być jeszcze ujemny. Większość zakażonych kotów uzyskuje wykrywalny poziom antygenu w ciągu około 30 dni, ale u niektórych trwa to dłużej. Przy utrzymującym się podejrzeniu lekarz planuje powtórzenie lub rozszerzenie diagnostyki. To orientacyjny czas wykrywalności, a nie gwarancja wykluczenia zakażenia po jednym badaniu.[1]

Niespodziewany dodatni wynik, szczególnie u zdrowego kota o małym ryzyku zakażenia, wymaga potwierdzenia. Odróżnienie zakażenia postępującego od regresywnego może wymagać obserwacji i kolejnych badań. Pojedynczy test nie powinien być jedyną podstawą nieodwracalnych decyzji. Szczepienie przeciw FeLV ani przeciwciała matczyne nie powodują dodatniego wyniku standardowego testu antygenowego p27.[1][2]

Postępowanie i profilaktyka

Zakażonego kota obejmuje się indywidualną opieką weterynaryjną i ocenia możliwość przenoszenia wirusa na pozostałe zwierzęta. W hodowli trzeba wyjaśnić status całej grupy, ograniczyć narażenie kotów niezakażonych oraz wstrzymać kojarzenia i przemieszczanie kotów do czasu oceny zagrożenia. Zakażonych kotów nie wykorzystuje się w rozrodzie. Szczepienia przeciw FeLV dobiera się do wieku i ryzyka; nie zastępują badań i kontroli kontaktów.[1][2][20]

FIV, czyli wirus niedoboru immunologicznego kotów

Zakażenie i objawy

FIV, czyli wirus niedoboru immunologicznego kotów, można obrazowo nazwać chorobą „walczących kocurów”. Jego najważniejszą drogą przenoszenia są głębokie pogryzienia podczas bójek. Dlatego szczególnie zagrożone są wolno żyjące i wychodzące, niekastrowane samce, które rywalizują o terytorium. Nie jest to oficjalna nazwa medyczna i zakażenie może dotyczyć również kotek oraz wykastrowanych kocurów.

W przeciwieństwie do FeLV, FIV nie przenosi się łatwo podczas spokojnego wspólnego życia, korzystania z jednej miski czy wzajemnego wylizywania. W stabilnej grupie, w której koty ze sobą nie walczą, ryzyko zakażenia jest znacznie niższe. FIV jest zakażeniem przewlekłym, jednak kot z dodatnim wynikiem może przez wiele lat żyć w dobrym stanie zdrowia.

Gdy pojawiają się problemy zdrowotne, mogą obejmować przewlekłe zapalenie dziąseł i jamy ustnej, nawracające zakażenia, utratę masy ciała oraz powiększenie węzłów chłonnych. Wiele dolegliwości wynika z chorób wtórnych związanych z zaburzeniami odporności. Dlatego także u kota z potwierdzonym FIV trzeba ustalić konkretną przyczynę objawów i odpowiednio ją leczyć. Sama obecność tych objawów nie pozwala rozpoznać zakażenia FIV.[3]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

Typowe testy przesiewowe FIV wykrywają przeciwciała, a nie antygen p27 badany przy FeLV. We wczesnym okresie zakażenia przeciwciała mogą być jeszcze niewykrywalne. Jeśli niedawnej ekspozycji nie można wykluczyć, wytyczne AAFP zalecają powtórzenie badania nie wcześniej niż po 60 dniach od ostatniego możliwego kontaktu. Lekarz może dobrać dodatkową metodę do konkretnej sytuacji.[1][3]

Znaczenie dodatniego wyniku zależy także od ryzyka zakażenia i historii kota. W niektórych krajach stosowano lub stosuje się szczepienia przeciw FIV, które mogą wpływać na wyniki części testów przeciwciał. Nieoczekiwany wynik należy potwierdzić odpowiednią metodą. PCR również ma ograniczenia, dlatego nie jest automatycznym rozstrzygnięciem każdej rozbieżności.[1][3]

Postępowanie i profilaktyka

Podstawą profilaktyki jest zapobieganie pogryzieniom i niekontrolowanym kontaktom. Przy potwierdzonym FIV kot wymaga opieki i szybkiej diagnostyki pojawiających się problemów zdrowotnych. W hodowli oznacza to wycofanie go z rozrodu, zbadanie pozostałych kotów i ocenę ryzyka transmisji. Sam dodatni wynik nie jest miarą aktualnego samopoczucia ani podstawą do automatycznego zakładania krótkiego życia.[1][3]

Koronawirus kotów (FCoV) i FIP

FCoV jest wirusem, a FIP chorobą, która rozwija się tylko u niewielkiej części zakażonych kotów. Dodatni wynik badania na koronawirusa nie oznacza automatycznie zakaźnego zapalenia otrzewnej.[4]

Jak przenosi się FCoV i jakie daje objawy?

FCoV rozprzestrzenia się przede wszystkim drogą kałowo-ustną. Zakażony kot wydala wirusa z kałem, a inne koty mogą połknąć jego cząstki podczas pielęgnacji łap lub korzystania ze wspólnych kuwet. Zwykle zakażenie jest bezobjawowe albo powoduje krótkotrwałe objawy jelitowe, szczególnie u kociąt. Samo wykrycie FCoV nie jest więc powodem do rozpoznania FIP, izolowania kota na całe życie ani do leczenia przeciwwirusowego.

Dlaczego u części kotów rozwija się FIP?

Najlepiej przyjęty model zakłada, że wirus zmienia się w organizmie konkretnego kota i uzyskuje zdolność skutecznego namnażania w monocytach i makrofagach, co umożliwia rozwój ciężkiej choroby ogólnoustrojowej. Naukowcy badają między innymi zmiany w genie białka kolca (S, spike), lecz nie wskazano pojedynczej mutacji, która niezawodnie rozpoznaje FIP lub wyjaśnia każdy przypadek. Znaczenie mają także odpowiedź immunologiczna i prawdopodobnie podatność genetyczna kota. Dlatego w niektórych spokrewnionych grupach FIP może występować częściej, lecz sam rodowód nie pozwala przewidzieć, który kot zachoruje. Stres może wpływać na odporność, ale nie jest prostą ani konieczną przyczyną powstania FIP.[4]

Diagnostyka: dwa różne pytania

Czy kot wydala jelitowego FCoV? Odpowiada na to badanie kału metodą RT-PCR lub RT-qPCR, dostępne osobno albo w panelu jelitowym. Wydalanie wirusa bywa zmienne: jedna próbka może zawierać dużo RNA, następna niewiele, a kolejna ilość niewykrywalną. Jednorazowy wynik ujemny nie potwierdza trwałego braku zakażenia ani przyszłego siewstwa. Przy ocenie grupy potrzebne mogą być powtarzane badania próbek od zidentyfikowanych kotów.[4]

Czy kot choruje na FIP? W zależności od przypadku FIP może wywoływać utrzymującą się gorączkę, utratę apetytu i masy ciała, płyn w jamie brzusznej lub klatce piersiowej, zmiany oczne albo objawy neurologiczne. Rozpoznanie wymaga połączenia obrazu klinicznego, badań krwi, obrazowania oraz badań płynów lub tkanek. Sam dodatni wynik PCR na FCoV z kału nie rozpoznaje FIP. Nie ma również uniwersalnego prostego testu DNA, który potwierdzałby lub wykluczał wszystkie postacie FIP.[4]

Leczenie i kontrola zakażenia w grupie

Dawniej FIP uważano za chorobę niemal zawsze śmiertelną. Obecnie leki przeciwwirusowe, zwłaszcza GS-441524, pozwalają w wielu przypadkach uzyskać powrót do zdrowia. Podejrzenie FIP wymaga pilnej konsultacji z lekarzem mającym doświadczenie w diagnostyce i prowadzeniu tej choroby.[7]

W kontroli jelitowego FCoV znaczenie mają higiena kuwet, sprawne usuwanie odchodów oraz ograniczanie przenoszenia wirusa między grupami. Badania pomagają ocenić sytuację, jeżeli są elementem konsekwentnego programu. Pojedynczy ujemny wynik nie uzasadnia ogłoszenia całej hodowli „wolną od koronawirusa”.[4][6]

Panleukopenia, czyli koci tyfus

Zakażenie i objawy

Panleukopenia jest wywoływana przez parwowirusa kotów (FPV). Najciężej chorują zwykle młode, niezaszczepione kocięta. Pojawiają się apatia, odmowa jedzenia, wymioty i odwodnienie, a czasami również biegunka.

U kociąt panleukopenia jest stanem nagłym. Młody kot może w ciągu kilkunastu godzin stać się skrajnie osłabiony i odwodniony. Biegunka nie musi występować od początku, dlatego przy nagłych wymiotach i osłabieniu nie wolno czekać na jej pojawienie się ani próbować leczyć kocięcia wyłącznie w domu.

FPV jest bardzo odporny w środowisku. Może zachować zakaźność przez wiele miesięcy i być przenoszony na przedmiotach, odzieży czy obuwiu. Dlatego zagrożenie dotyczy także kotów niewychodzących.[8]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

W pierwszej ocenie ważna jest morfologia krwi, w której często obserwuje się wyraźny spadek liczby białych krwinek, szczególnie neutrofili i limfocytów. Szybki test antygenowy kału jest przydatny, lecz jego wynik ujemny nie wyklucza zakażenia; przy silnym podejrzeniu lekarz może zlecić PCR. Po szczepieniu żywą szczepionką FPV przez pewien czas możliwe są wyniki dodatnie, więc interpretacja wymaga również informacji o dacie i rodzaju szczepienia.[8]

Leczenie i profilaktyka

Leczenie wymaga przede wszystkim odpowiedniego nawodnienia, zwalczania wymiotów, kontroli zaburzeń elektrolitowych oraz żywienia dostosowanego do stanu pacjenta. Przy ryzyku zakażenia bakteryjnego lub posocznicy lekarz może włączyć antybiotyk. Nie stosuje się samodzielnie dawnych schematów głodzenia kociąt ani niesprawdzonych surowic.

Ochronę zapewniają przede wszystkim szczepienia podstawowe dopasowane do wieku i ryzyka. W ognisku zakażenia konieczne są izolacja, oddzielny sprzęt, dokładne mycie i preparat o udokumentowanej skuteczności wobec parwowirusów, użyty we właściwym stężeniu i przez wymagany czas. Samo przetarcie powierzchni detergentem może nie wystarczyć.[8][20]

Następstwa zakażenia w okresie rozwoju

Zakażenie ciężarnej kotki może prowadzić do obumarcia płodów, a u kociąt zakażonych w okresie prenatalnym lub wczesnym noworodkowym do niedorozwoju móżdżku. Takie zwierzęta mogą mieć trwałe zaburzenia koordynacji ruchowej. To następstwo uszkodzenia rozwijającego się układu nerwowego, a nie dowód, że kot nadal wydala wirusa.

Herpeswirus kotów (FHV-1)

Zakażenie i objawy

Herpeswirus kotów typu 1 jest jednym z dwóch głównych wirusowych czynników kociego kataru. Powoduje przede wszystkim zapalenie nosa, spojówek i rogówki. Chory kot może kichać, mieć wydzielinę z nosa i oczu, gorączkę oraz obniżony apetyt. Bolesne oko, silne mrużenie, światłowstręt lub zmętnienie rogówki wymagają pilnego badania, najlepiej u okulisty weterynaryjnego. Herpeswirus może wywoływać owrzodzenie rogówki, a u kociąt także zrosty spojówki z rogówką.

Zakażenie szerzy się przez kontakt z wydzielinami z oczu, nosa i jamy ustnej. Po przebyciu zakażenia FHV-1 zwykle pozostaje w organizmie w stanie utajonym. Stres, inne choroby lub leczenie obniżające odporność mogą doprowadzić do reaktywacji i ponownego wydalania wirusa, także gdy kot wcześniej wyglądał na zdrowego. Szczepienia ograniczają nasilenie choroby, lecz nie gwarantują wyeliminowania zakażenia ani nosicielstwa.[9]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

W razie uporczywych objawów lub problemu dotyczącego wielu kotów lekarz może zlecić PCR z wymazu pobranego z odpowiedniego miejsca. Dodatni wynik FHV-1 należy zestawić z obrazem klinicznym, ponieważ test może wykryć także niewielką ilość materiału wirusa u kota bez czynnej choroby. Ujemny wynik nie wyklucza zakażenia utajonego. W przypadku FHV-1 żywe szczepionki zawierają materiał wykrywalny laboratoryjnie, lecz nowsze badania wskazują, że dodatnie wymazy po rutynowym szczepieniu nie są częste, dlatego nie należy automatycznie tłumaczyć każdego dodatniego PCR szczepieniem.[9]

Leczenie i profilaktyka

Leczenie zależy od stanu kota. Obejmuje zapewnienie odpowiedniego nawodnienia i przyjmowania pokarmu, oczyszczanie wydzieliny oraz leczenie zmian okulistycznych. Przy określonych wskazaniach lekarz może zastosować leki przeciwwirusowe, w tym famcyklowir. Nie należy samodzielnie podawać kropli steroidowych do oka, zwłaszcza gdy nie wykluczono owrzodzenia rogówki. Lizyna nie jest rutynowo zalecana do leczenia ani profilaktyki herpeswirozy.

Ochrona grupy obejmuje szczepienia podstawowe, ograniczanie stresu i kontaktu z kotami mającymi objawy oraz higienę rąk i przedmiotów. Utajone zakażenie może się reaktywować, dlatego brak objawów przez dłuższy czas nie oznacza, że wirus został usunięty z organizmu.[9][20]

Kaliciwirus kotów (FCV)

Zakażenie i objawy

Kaliciwirus jest drugim głównym wirusowym czynnikiem kociego kataru. W odróżnieniu od herpeswirusa szczególnie charakterystyczne są dla niego bolesne nadżerki i owrzodzenia języka oraz błon śluzowych jamy ustnej. Kot może ślinić się, niechętnie jeść, kichać, mieć gorączkę i wydzielinę z nosa. U części zwierząt obserwuje się przejściową kulawiznę, a u kociąt zakażenie może prowadzić do poważnego zapalenia płuc. Żaden pojedynczy objaw nie stanowi jednak pewnego rozpoznania.

FCV łatwo przenosi się przez kontakt ze śliną i wydzieliną z nosa oraz za pośrednictwem wspólnych misek, klatek, przedmiotów i rąk osób zajmujących się kotami. Jest wirusem bezotoczkowym, odporniejszym w środowisku od FHV-1. W sprzyjających warunkach może przetrwać na powierzchniach przez wiele dni, a nawet około miesiąca. Do dezynfekcji należy wybierać preparaty o potwierdzonej skuteczności wobec FCV, stosowane zgodnie z instrukcją producenta.

Wirus ma bardzo zróżnicowane szczepy i może powodować chorobę o różnym nasileniu. Rzadko występuje szczególnie ciężka, układowa postać zakażenia, określana jako VS-FCV lub FCV-VSD. Towarzyszą jej między innymi wysoka gorączka, obrzęki głowy i kończyn, owrzodzenia skóry, żółtaczka oraz niewydolność narządów. Jest to stan wymagający pilnej hospitalizacji i rygorystycznych zasad izolacji.

Diagnostyka i znaczenie wyniku

Badaniem umożliwiającym wykrycie RNA FCV jest RT-PCR, często dostępny w panelu chorób oddechowych. Dodatni wynik potwierdza obecność materiału genetycznego wirusa w próbce, lecz nie musi oznaczać czynnej kaliciwirozy. U zdrowego kota można wykryć FCV, jeżeli jest bezobjawowym nosicielem i nadal wydala wirusa po wcześniejszej infekcji. Możliwe są również współzakażenia, na przykład z FHV-1 albo Chlamydia felis, przez co to nie FCV musi być główną przyczyną aktualnych objawów.

Istnieje jeszcze jedna sytuacja istotna przy interpretacji badań. Kot niedawno zaszczepiony szczepionką zawierającą żywego, osłabionego FCV może sporadycznie wydalać szczep szczepionkowy. PCR może wtedy dać wynik dodatni, który nie świadczy o naturalnym zakażeniu wirusem terenowym. Potocznie bywa to określane jako wynik fałszywie dodatni, ale w rzeczywistości badanie mogło prawidłowo wykryć RNA wirusa szczepionkowego. Dlatego przy zlecaniu badania trzeba podać laboratorium datę szczepienia i nazwę preparatu.

U kota z owrzodzeniami jamy ustnej i objawami oddechowymi dodatni RT-PCR przemawia za udziałem FCV. Ilość RNA i wartość Ct mają znaczenie pomocnicze. Obowiązują zasady wyjaśnione w części o badaniach; te parametry nie są samodzielną miarą ciężkości choroby.[10]

Wynik ujemny nie wyklucza kaliciwirozy. Ilość wirusa może być niewielka, próbka pobrana z nieoptymalnego miejsca, a zróżnicowanie szczepów może utrudniać wykrywanie. Przy typowych objawach lekarz może zlecić kolejne badanie. Standardowy PCR nie odróżnia automatycznie zwykłej infekcji od ciężkiej choroby układowej. Przy podejrzeniu VS-FCV znaczenie mają także przebieg zachorowań w grupie i badania specjalistyczne.[10]

Leczenie i profilaktyka

Nie ma rutynowego, swoistego leczenia przeciwwirusowego, które eliminowałoby FCV. Postępowanie obejmuje odpowiednie żywienie, nawodnienie i uśmierzenie bólu, zwłaszcza gdy kot nie je z powodu zmian w jamie ustnej. Antybiotyki stosuje się według wskazań lekarza, przede wszystkim w przypadku podejrzenia lub potwierdzenia współistniejącego zakażenia bakteryjnego, a nie na sam dodatni wynik PCR. Nie należy na własną rękę podawać olejków eterycznych ani prowadzić przymusowego karmienia kota z ryzykiem zachłyśnięcia.

Szczepienie przeciw FCV jest szczepieniem podstawowym. Nie daje stuprocentowej ochrony przed zakażeniem, ale zwykle ogranicza ciężkość objawów. Ozdrowieńcy także powinni być szczepieni zgodnie z zaleceniami lekarza, ponieważ przebycie choroby nie daje trwałej odporności na wszystkie szczepy.[10][20]

Wścieklizna

Zakażenie i zagrożenie

Wścieklizna jest chorobą wirusową przenoszoną najczęściej przez ugryzienie zakażonego ssaka. Po wystąpieniu objawów klinicznych jest praktycznie zawsze śmiertelna i stanowi zagrożenie dla człowieka. Mniejsze ryzyko u kota niewychodzącego nie oznacza braku znaczenia profilaktyki.

Postępowanie po podejrzanym kontakcie

Jeśli kot miał kontakt z podejrzanym zwierzęciem lub doszło do pogryzienia człowieka, nie wolno próbować samodzielnie rozstrzygać, czy jest zakażony. Konieczny jest pilny kontakt z lekarzem weterynarii, a przy narażeniu człowieka również z lekarzem medycyny.

Szczepienia i przepisy

Wymagania dotyczące szczepień mogą wynikać z zasad podróżowania oraz aktualnych przepisów miejscowych, na przykład na obszarach zagrożonych wścieklizną. Należy sprawdzać komunikaty właściwego inspektoratu weterynarii i ustalić profilaktykę z lekarzem. Nie ocenia się bezpieczeństwa podejrzanego kontaktu wyłącznie na podstawie tego, że zwierzę wygląda zdrowo.[19]

Chlamydia felis i zakażenia spojówek

Zakażenie i objawy

Chlamydia felis, dawniej nazywana Chlamydophila felis, jest bakterią odpowiedzialną przede wszystkim za zapalenie spojówek. Choroba występuje najczęściej u młodych kotów, zwłaszcza żyjących w grupach. Objawy często zaczynają się w jednym oku, a po pewnym czasie obejmują również drugie. Pojawiają się zaczerwienienie, obrzęk spojówek i wydzielina.

Do przenoszenia bakterii potrzebny jest zwykle bliski kontakt, zwłaszcza z wydzieliną z oczu. Z tego powodu w domu wielokocim znaczenie ma ocena także zwierząt mających kontakt z chorym kotem.[11]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

Podobne zapalenie spojówek może wynikać z FHV-1, uszkodzenia rogówki lub niezakaźnej choroby oka. Rozpoznanie opiera się na badaniu okulistycznym i, w razie wskazań, PCR z odpowiednio pobranego wymazu. Wyboru miejsca pobrania nie zastępuje zamówienie szerokiego panelu badań.

Leczenie i ochrona grupy

Potwierdzona chlamydioza wymaga zwykle antybiotyku działającego ogólnoustrojowo, często przez kilka tygodni. Same przypadkowo dobrane krople nie zastępują leczenia. Lekarz ustala preparat i czas terapii, ponieważ poprawa wyglądu oczu nie zawsze oznacza zakończenie zakażenia.[11]

Przy utrzymującym się zakażeniu Chlamydia felis w hodowli lekarz może zalecić jednoczesne leczenie wszystkich kotów w grupie. Celem jest ograniczenie ponownego zakażania się zwierząt. To sytuacja odmienna od przypadkowego dodatniego wymazu M. felis u zdrowego kota. Postępowanie zależy od rozpoznanego patogenu i sytuacji całej grupy.[11]

Szczepionka przeciw Chlamydia felis nie należy do podstawowych szczepień wszystkich kotów. Może być rozważana w grupach o szczególnym ryzyku na podstawie zaleceń lekarza.[11]

Mycoplasma felis

Czym jest i jak się przenosi?

Mycoplasma felis może być wykrywana u kotów zdrowych oraz u zwierząt z chorobami spojówek i dróg oddechowych. Mykoplazmy mogą zasiedlać błony śluzowe bez objawów, ale M. felis nie należy traktować wyłącznie jako nieszkodliwej „bakterii bytowej”. W odpowiednich okolicznościach może być rzeczywistym patogenem.[12]

Mykoplazmy to grupa różnych gatunków. U kotów wykrywano między innymi M. felis, M. gatae i M. arginini. Przy wyniku opisanym ogólnie jako „mykoplazma” trzeba sprawdzić nazwę gatunku i materiał, z którego wykonano badanie.

Mykoplazmy zasiedlają przede wszystkim powierzchnię błon śluzowych. Między kotami przenoszą się głównie podczas bliskiego kontaktu, przez wydzieliny dróg oddechowych i wzajemną pielęgnację. Sprzyjają temu duże grupy kotów, częste wprowadzanie nowych zwierząt oraz jednoczesne infekcje wirusowe. Ponieważ mykoplazmy nie mają ściany komórkowej i są mało odporne poza organizmem, zakażenie przez przedmioty ma znacznie mniejsze znaczenie niż bezpośredni kontakt. Nie można tu stosować zasad przenoszenia właściwych dla odpornego w środowisku parwowirusa panleukopenii.

Objawy i znaczenie kliniczne

Najczęściej M. felis wiąże się z zapaleniem spojówek i chorobami górnych dróg oddechowych. Mogą pojawić się zaczerwienienie i obrzęk spojówek, łzawienie, wydzielina z oczu, kichanie, wypływ z nosa oraz przewlekłe lub nawracające objawy przypominające koci katar. Często jednocześnie wykrywa się herpeswirusa, kaliciwirusa albo inne bakterie. W takiej sytuacji ustalenie, który drobnoustrój rozpoczął chorobę, a który jedynie współistnieje, nie jest proste.

Mykoplazma może też stać się patogenem wtórnym, gdy wcześniejsza infekcja lub przewlekły stan zapalny uszkodziły naturalne mechanizmy oczyszczania dróg oddechowych. Rzadziej opisywano jej udział w zakażeniach dolnych dróg oddechowych, zapaleniu płuc i opłucnej, zapaleniu rogówki oraz stawów. Nie znaczy to, że każde kichnięcie albo każdy problem ze stawem ma związek z mykoplazmą. Przy kaszlu, przyspieszonym oddechu lub duszności konieczna jest pilna diagnostyka, ponieważ samo badanie wymazu z nosa nie pozwala ustalić przyczyny choroby płuc.

W badaniach przytoczonych przez ABCD M. felis wykrywano także u 20,4% zdrowych kotów w Hiszpanii, 31% w Szwajcarii i 18,72% kotów bez objawów chorób górnych dróg oddechowych w badaniu z Chin. Są to wyniki różnych populacji, a nie stała częstość dotycząca każdej hodowli.[12]

Diagnostyka: trzy przykłady

Zastosowanie mają wspólne zasady interpretacji PCR opisane wcześniej. W przypadku M. felis szczególnie ważne jest, czy próbka pochodzi ze zdrowej błony śluzowej, miejsca zapalenia czy dolnych dróg oddechowych. Nie ma uniwersalnej wartości Ct potwierdzającej mykoplazmozę.

Przykład pierwszy: zdrowy kot w hodowli ma dodatni PCR na M. felis, ale nie kicha, nie ma wydzieliny z oczu ani gorączki. Wynik wskazuje obecność materiału bakterii, nie dowodzi natomiast, że kot wymaga antybiotyku. Ważniejsze są obserwacja, ocena ryzyka zakażenia pozostałych zwierząt i konsultacja wyniku z lekarzem.

Przykład drugi: kot ma wyraźne zapalenie spojówek, a w wymazie wykryto M. felis. Jej udział w chorobie jest bardziej prawdopodobny, ale należy wykluczyć również FHV-1, Chlamydia felis, uszkodzenie rogówki i przyczyny niezakaźne. Decyzja o leczeniu wynika z całego obrazu, a nie z samej obecności DNA.

Przykład trzeci: kot ma ciężkie zapalenie płuc, a M. felis wykryto w materiale pobranym z dolnych dróg oddechowych. Taki wynik ma inną wartość diagnostyczną niż dodatni wymaz z gardła zdrowego zwierzęcia. Wymaga oceny wraz z badaniami obrazowymi, cytologią i poszukiwaniem innych patogenów.

Leczenie i profilaktyka

Zdrowego kota nie leczy się automatycznie tylko po to, aby kolejny PCR był ujemny. Antybiotykoterapia może być zasadna, gdy lekarz uznaje M. felis za istotną przyczynę zapalenia spojówek, uporczywych objawów oddechowych lub zakażenia dolnych dróg oddechowych. Często wybierana jest doksycyklina, lecz lek i długość terapii zależą od przypadku.[12]

Mykoplazmy nie mają ściany komórkowej, dlatego penicyliny, cefalosporyny i inne antybiotyki beta-laktamowe nie działają bezpośrednio na te bakterie. Brak poprawy po amoksycylinie nie dowodzi jednak mykoplazmozy. Nawrót może wynikać ze współzakażenia, ponownej ekspozycji lub niezakaźnej przyczyny zapalenia, a niekoniecznie z oporności bakterii.

Przy doksycyklinie w tabletkach trzeba uwzględnić ryzyko uszkodzenia przełyku. Lekarz powinien wyjaśnić sposób podania i odpowiedniego popicia lub podania pokarmu. Nie należy podawać kotu suchej tabletki bez zaleconego sposobu zapewnienia jej połknięcia.

W grupie znaczenie mają izolacja kotów z objawami, kontrola współzakażeń, kwarantanna nowych zwierząt i ograniczanie kontaktów między grupami. Nie ma powszechnie stosowanej szczepionki przeciw M. felis. O potrzebie leczenia pozostałych kotów decyduje lekarz po ocenie objawów, wyników badań i sytuacji całej grupy.[12]

Przy nawrotach należy sprawdzić, czy pierwotnym problemem nie jest FHV-1, przewlekłe uszkodzenie śluzówki nosa, choroba dolnych dróg oddechowych lub inna przyczyna. Celem jest zdrowie kotów i opanowanie zakażenia tam, gdzie rzeczywiście odpowiada ono za chorobę.

Bordetella bronchiseptica

Zakażenie i objawy

Bordetella bronchiseptica powoduje zakażenia dróg oddechowych, szczególnie w dużych grupach kotów. Przenosi się z wydzielinami z nosa i jamy ustnej, także od zakażonego psa. Może wywoływać kaszel, kichanie, gorączkę i wypływ z nosa. U młodych kociąt zdarza się ciężkie zapalenie płuc z dusznością.[21]

Diagnostyka i znaczenie wyniku

W diagnostyce wykorzystuje się posiew lub PCR. Materiał dobiera się do miejsca choroby; przy podejrzeniu zapalenia płuc potrzebna może być próbka z dolnych dróg oddechowych. Wynik ocenia się razem z objawami i innymi badaniami.[21]

Leczenie i profilaktyka

Gdy bakteria odpowiada za chorobę, lekarz dobiera antybiotyk, najlepiej z uwzględnieniem wrażliwości wyizolowanego szczepu. Ciężko chore kocię może wymagać hospitalizacji. W grupie ważne są higiena i ograniczanie kontaktów z chorymi kotami oraz psami. Szczepienie nie należy do podstawowych; rozważa się je w wybranych grupach o zwiększonym ryzyku.[21]

Paciorkowce

Zakażenie i objawy

Streptococcus canis bywa składnikiem mikrobioty skóry i błon śluzowych kotów, ale w określonych warunkach może wywołać zakażenie ran, dróg oddechowych, narządów rodnych, a u bardzo młodych i osłabionych kociąt także ciężką chorobę uogólnioną. Dodatni posiew u kota bez objawów nie jest zatem równoznaczny z koniecznością leczenia.

Streptococcus equi subsp. zooepidemicus jest rzadziej wykrywany u kotów, ale opisywano ogniska ciężkich zakażeń oddechowych w skupiskach zwierząt. Gwałtowne osłabienie, gorączka, kaszel i duszność wymagają pilnej pomocy.[14]

Diagnostyka i postępowanie

Lekarz dobiera materiał na posiew do miejsca choroby. W razie potrzeby badanie uzupełnia się identyfikacją bakterii i antybiogramem, czyli oceną jej wrażliwości na antybiotyki. Przy ciężkim przebiegu leczenie może rozpocząć się przed otrzymaniem pełnych wyników, a następnie zostać skorygowane. Sam antybiogram nie zastępuje oceny pacjenta.[14]

Bartonella

Zakażenie i objawy

Bakterie z rodzaju Bartonella, w tym Bartonella henselae, mogą zakażać koty i przez długi czas nie wywoływać u nich widocznych objawów. Główną rolę w przenoszeniu zakażenia między kotami odgrywają pchły. Niektóre zakażenia mogą wiązać się z gorączką lub innymi dolegliwościami, ale samo wykrycie przeciwciał albo DNA bakterii nie dowodzi, że jest ona przyczyną aktualnej choroby.

Diagnostyka, postępowanie i ochrona ludzi

Bartonella henselae jest ważna także dla ludzi, ponieważ może powodować chorobę kociego pazura, szczególnie po zadrapaniu, które zostało zanieczyszczone materiałem zawierającym bakterie. Najważniejsze działania zapobiegawcze to skuteczna kontrola pcheł, szybkie mycie zadrapań i unikanie zabaw prowadzących do pogryzień. Nie ma uzasadnienia, aby profilaktycznie podawać antybiotyki każdemu zdrowemu kotu z dodatnim wynikiem badania.[15][16]

Dermatofitoza, czyli grzybica skóry

Zakażenie i objawy

Dermatofitoza, najczęściej wywoływana przez Microsporum canis, może powodować łuszczenie, strupy, okrągłe zmiany skórne, a u kotów owłosionych miejscowe wyłysienia. Brak futra nie chroni sfinksa przed zakażeniem. Dermatofity mogą przenosić się między kotami i na ludzi, także za pośrednictwem skażonych przedmiotów.[17]

Diagnostyka i postępowanie

Rozpoznanie wymaga badań dobranych do zmian, takich jak lampa Wooda, mikroskopia, posiew lub PCR. Lampa Wooda jest narzędziem pomocniczym; ujemne badanie nie wyklucza dermatofitozy. Podobne zmiany mogą mieć inne przyczyny.[17]

W hodowli znaczenie ma połączenie leczenia zaleconego dla chorych kotów z usuwaniem zakaźnego materiału ze środowiska. Plan może obejmować leczenie miejscowe i ogólne oraz ocenę pozostałych zwierząt. Nie dobiera się samodzielnie szamponu czy preparatu przeciwgrzybiczego wyłącznie na podstawie wyglądu skóry.[17]

Mykobakteriozy, czyli zakażenia prątkami

Zakażenie i objawy

Mykobakteriozy są rzadszymi zakażeniami wywoływanymi przez prątki z rodzaju Mycobacterium. Mogą powodować guzki, owrzodzenia i zmiany w tkance podskórnej, niekiedy po zranieniu. Nie każde zgrubienie ma jednak przyczynę zakaźną.

Diagnostyka i bezpieczeństwo

Diagnostyka zwykle obejmuje cytologię lub biopsję, specjalne barwienia, a czasem PCR albo posiew w odpowiednim laboratorium. Ustalenie rodzaju prątka wpływa na dalsze postępowanie. Niektóre gatunki stanowią zagrożenie dla ludzi, dlatego pobieranie materiału i zasady kontaktu z kotem trzeba uzgodnić z lekarzem.[18]

Tabela porównawcza

Tabela zbiera najważniejsze różnice między opisanymi zakażeniami. Wskazane badania są przykładami, a ich dobór zależy od stanu kota. Szczegółowe ograniczenia omawiam w poprzednich rozdziałach.

Co robić, gdy kot ma objawy zakażenia

Najpierw oceń pilność sytuacji. Trudności w oddychaniu, silne osłabienie i szybkie pogarszanie się stanu wymagają pilnego kontaktu z lecznicą. Nie czekaj na rozwój pełnego zestawu objawów charakterystycznych dla danej choroby.

1. Skontaktuj się z lekarzem. Powiedz, kiedy zaczęły się objawy, czy kot je i pije, czy chorują inne zwierzęta oraz czy był niedawno szczepiony lub leczony.
2. Ogranicz kontakty. W miarę możliwości odseparuj chorego kota, zapewnij mu oddzielne miski i kuwetę oraz zadbaj o higienę rąk i sprzętu. Przy duszności unikaj dodatkowego stresu i nie opóźniaj pomocy na rzecz organizowania izolacji.
3. Ustal plan badań. Przygotuj wcześniejsze wyniki, nazwy podawanych leków i daty szczepień. Dobór próbek powinien wynikać z objawów i podejrzewanego zakażenia.
4. Obserwuj całą grupę. Zapisuj nowe objawy i kontakty między kotami. Ogranicz przemieszczanie zwierząt, które mogłoby rozszerzyć zakażenie.

Jak chronić koty w domu i hodowli

Szczepienia. Podstawowa ochrona obejmuje panleukopenię, FHV-1 i FCV. Termin i liczbę dawek ustala się zgodnie z wiekiem, historią szczepień i ryzykiem. Szczepienia przeciw innym zakażeniom rozważa się indywidualnie, z uwzględnieniem zaleceń i obowiązujących przepisów.[20]

Kwarantanna nowych kotów. Powinna umożliwiać obserwację, wykonanie odpowiednich badań i ocenę, czy konieczne jest ich powtórzenie. Jej zakończenie nie powinno zależeć wyłącznie od jednego ujemnego wyniku pobranego zaraz po przyjeździe.

Mycie i dezynfekcja. Najpierw usuwa się zabrudzenia i materiał organiczny, a następnie stosuje środek skuteczny wobec danego drobnoustroju. Stężenie i czas kontaktu mają znaczenie. Preparat odpowiedni dla jednego patogenu nie musi działać na FPV, FCV czy zarodniki dermatofitów.[8][10][17]

Organizacja grupy. Ograniczanie stresu, nadmiernego zagęszczenia i niepotrzebnego mieszania kotów pomaga zmniejszać ryzyko szerzenia infekcji. Decyzje dotyczące izolacji, leczenia kontaktów i powrotu do grupy powinny wynikać z rozpoznania, a nie z jednej zasady stosowanej do wszystkich dodatnich wyników.

Jak postępuję w Aggio Cat*PL

A co z toksoplazmozą, glistami i innymi pasożytami?

Toksoplazmoza jest zarażeniem pierwotniakiem Toxoplasma gondii i może mieć znaczenie zarówno dla zdrowia kotów, jak i ludzi. Z kolei toksokaroza wiąże się z glistą kocią Toxocara cati. To nie są choroby wirusowe ani bakteryjne. Żeby nie powielać już opracowanych treści, drogi zarażenia, diagnostykę kału i profilaktykę omawiam w artykule „Pasożyty i zakażenia jelitowe kotów”.

Dla opiekuna najważniejsze jest regularne usuwanie odchodów z kuwety, higiena rąk oraz dobieranie badań i leczenia przeciwpasożytniczego do wieku kota i jego rzeczywistego ryzyka. Dodatni wynik przeciwciał przeciw Toxoplasma gondii nie oznacza automatycznie, że kot obecnie wydala oocysty lub jest źródłem zakażenia dla domowników.