Pasożyty i zakażenia jelitowe kotów. Diagnostyka, drogi zakażenia i profilaktyka

© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl

Dlaczego kot może mieć ujemny wynik badania kału mimo zakażenia? Czym Giardia różni się od rzęsistka i dlaczego podobne objawy biegunki mogą wymagać innego leczenia? Znajomość dróg zakażenia pomaga dobrać badania i skutecznie zadbać o higienę — zarówno w domu z jednym kotem, jak i w hodowli.

Artykuł wyjaśnia, skąd biorą się zakażenia jelitowe, jak się je rozpoznaje i co pomaga ograniczyć ich nawroty. Nie zastępuje rozpoznania ani indywidualnych zaleceń lekarza weterynarii.

Przejdź do interesującego Cię tematu

1. Zakażenie nie zawsze oznacza chorobę
2. Glisty, tęgoryjce i tasiemce
3. Giardia duodenalis: cykl i drogi zakażenia
4. Giardia: leczenie i higiena środowiska
5. Tritrichomonas blagburni: zakażenie jelita grubego
6. Cystoisospora i Cryptosporidium
7. Toxoplasma gondii: zakażenie a wydalanie oocyst
8. Clostridium perfringens a rozpoznanie choroby
9. Metody diagnostyki kału i ich ograniczenia
10. Biegunka jelita cienkiego i grubego
11. Regeneracja jelit po zakażeniu
12. Mikrobiota, probiotyki i postępowanie wspomagające
13. Profilaktyka w hodowli i tam, gdzie mieszka kilka kotów
14. Najważniejsze wnioski
15. Źródła i materiały dodatkowe

Zakażenie nie zawsze oznacza chorobę

Kot może wydalać formy zakaźne pasożyta, mimo że ma dobry apetyt, jest aktywny i oddaje prawidłowo uformowany kał. Z drugiej strony samo wykrycie drobnoustroju nie dowodzi, że to on odpowiada za biegunkę. Dotyczy to między innymi Giardia, rzęsistka oraz bakterii Clostridium perfringens, wykrywanych również u zwierząt bez objawów.

Wynik laboratoryjny trzeba więc oceniać razem z objawami, warunkami życia kota i zastosowaną metodą badania. O leczeniu nie decyduje sama nazwa drobnoustroju na wydruku.

↑ Wróć do spisu treści

Glisty, tęgoryjce i tasiemce

Glista kocia (Toxocara cati) jako dorosły pasożyt żyje w jelicie cienkim. Kot może zarazić się, połykając jaja, które dojrzały w środowisku, albo zjadając gryzonia zawierającego larwy pasożyta. Kocięta mogą też zarazić się przez mleko matki. Glista kocia nie przenosi się przez łożysko — pod tym względem różni się od glisty psiej Toxocara canis.

Świeżo wydalone jaja glisty nie są od razu zdolne do zakażenia. Muszą najpierw dojrzeć w odpowiednich warunkach, dlatego szybkie sprzątanie kuwet ogranicza zagrożenie. Duża liczba pasożytów może powodować wymioty, biegunkę, słabe przybieranie na wadze, a sporadycznie także niedrożność jelita. Badanie kału może dać wynik ujemny, zanim pasożyty zaczną składać jaja.

Tęgoryjce przyczepiają się do błony śluzowej jelit. Gdy jest ich dużo, mogą uszkadzać tkanki i powodować utratę krwi oraz niedokrwistość. Ryzyko zakażenia poszczególnymi gatunkami zależy między innymi od regionu, w którym przebywa kot.

Tasiemiec Dipylidium caninum przenosi się z udziałem pcheł: kot zaraża się po połknięciu zakażonej pchły. Zakażenia innymi tasiemcami, na przykład niektórymi gatunkami z rodzaju Taenia, wiążą się z polowaniem i zjadaniem zdobyczy. Rutynowe badanie kału może nie wykryć tasiemca, ponieważ człony i jaja są wydalane nieregularnie. Czasem człony przypominające ziarenka ryżu widać przy odbycie lub na posłaniu. Przy D. caninum leczeniu musi towarzyszyć zwalczanie pcheł, aby ograniczyć ponowne zakażenia.

↑ Wróć do spisu treści

Giardia duodenalis: cykl i drogi zakażenia

Giardia duodenalis jest pasożytniczym pierwotniakiem, który zasiedla głównie jelito cienkie. Występuje w dwóch postaciach: trofozoitu, czyli aktywnej formy przyczepiającej się do powierzchni jelita, oraz cysty, która umożliwia przenoszenie zakażenia. Kot zaraża się przez połknięcie cyst pochodzących z kału zakażonego zwierzęcia. Mogą one trafić do pyska z wodą, przedmiotami, zanieczyszczonymi łapami lub podczas wylizywania okolicy odbytu. Możliwe jest też mechaniczne wniesienie cyst do domu na obuwiu.

Giardia a uszkodzenia jelita cienkiego

Giardia może zaburzać pracę komórek wyściełających jelito oraz mikrokosmków — drobnych wypustek na ich powierzchni, które pomagają w trawieniu i wchłanianiu. U części zwierząt dochodzi również do skrócenia kosmków jelitowych. Zmiany mają różne nasilenie, a wiele kotów pozostaje bezobjawowymi nosicielami. Jeśli zakażenie wywołuje chorobę, najczęściej pojawiają się miękki kał, biegunka, niekiedy także chudnięcie.

Giardia a ryzyko zakażenia człowieka

Giardia ma różne odmiany genetyczne. U kotów często wykrywa się odmianę F, związaną głównie z tym gatunkiem, ale mogą występować także odmiany zakażające ludzi. Zwykły dodatni wynik badania nie wskazuje, która z nich jest obecna, więc nie pozwala samodzielnie określić zagrożenia dla człowieka. Niezależnie od wyniku podstawą pozostają mycie rąk i higiena kuwet.

Diagnostyka Giardia

Cyst można szukać za pomocą flotacji: w odpowiednim płynie unoszą się one ku powierzchni próbki, co pozwala je obejrzeć pod mikroskopem. Test antygenowy wykrywa składniki pasożyta, a PCR — jego materiał genetyczny. Cysty są wydalane okresowo, dlatego jedna próbka może nie wystarczyć. Wynik trzeba odnieść do objawów, wcześniejszego leczenia i sytuacji innych kotów w domu lub hodowli.

↑ Wróć do spisu treści

© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl

Giardia: leczenie i higiena środowiska

Nawroty w grupie kotów często wynikają z ponownego kontaktu z cystami. Nawet skutecznie leczony kot może połknąć je z kuwety, otoczenia lub podczas wylizywania zabrudzonej skóry i sierści. Dlatego leczenie, szybkie usuwanie kału i dokładne sprzątanie muszą odbywać się równolegle. Gdy w domu mieszka kilka kotów, postępowanie obejmuje całą grupę. Szczegóły opisuję w części o profilaktyce i jednoczesnym leczeniu.

Cysty Giardia są wrażliwe na odpowiednio wysoką temperaturę. ESCCAP zaleca podczas postępowania przy zakażeniu codzienne czyszczenie kuwet wrzątkiem oraz ich dokładne suszenie. Para wodna może być skuteczna na powierzchniach, które tolerują taki zabieg, o ile osiągana jest rzeczywiście odpowiednia temperatura i czas ekspozycji. Wysokotemperaturowe pranie legowisk oraz mycie misek również pomaga ograniczać zanieczyszczenie.

Kolejność ma znaczenie: najpierw usuń kał i umyj powierzchnię, następnie zastosuj odpowiednią metodę termiczną lub preparat o potwierdzonym działaniu, a na końcu wszystko dokładnie wysusz. Nie każdy domowy środek dezynfekcyjny niszczy cysty. Wysoka temperatura może uszkodzić niektóre tworzywa. Umyte przedmioty muszą ostygnąć, zanim kot ponownie z nich skorzysta.

↑ Wróć do spisu treści

Tritrichomonas blagburni: zakażenie jelita grubego

Tritrichomonas blagburni, wcześniej opisywany u kotów jako T. foetus, jest rzęsistkiem zasiedlającym głównie jelito grube. W przeciwieństwie do Giardia nie tworzy typowych, odpornych cyst. Jego aktywne formy są wrażliwe na wysychanie, dlatego przeniesienie ich na suchym obuwiu jest znacznie mniej prawdopodobne niż wniesienie cyst Giardia. Mogą jednak przez pewien czas przetrwać w wilgotnym kale.

Objawy i zmiany jelitowe

Rzęsistek może wywoływać zapalenie jelita grubego, uszkadzać jego powierzchnię i zaburzać równowagę żyjących tam mikroorganizmów. Jelito grube nie ma kosmków charakterystycznych dla jelita cienkiego, dlatego nie należy opisywać rzęsistkowicy jako choroby niszczącej kosmki. Częste objawy to przewlekła biegunka, śluz, świeża krew i bolesne parcie na kał. Mimo tych dolegliwości kot może długo zachowywać dobry apetyt i aktywność.

Diagnostyka i znaczenie wyboru leku

Preferowaną metodą rozpoznania jest PCR z odpowiednio pobranej próbki kału. Bezpośrednie oglądanie świeżej próbki pod mikroskopem częściej daje wynik fałszywie ujemny; dostępna jest też specjalistyczna hodowla pierwotniaka. Warto wcześniej zapytać laboratorium, jak pobrać i dostarczyć materiał. PCR wykrywa DNA, więc dodatni wynik nie zawsze dowodzi obecności żywych pierwotniaków, zwłaszcza po leczeniu.

Leczenia giardiozy nie można automatycznie stosować przy rzęsistkowicy. Metronidazol nie jest uznawany za skuteczne leczenie eliminujące T. blagburni, podobnie jak fenbendazol. W przypadkach wymagających terapii preferowany jest ronidazol, ale nie jest on zarejestrowany dla kotów i może powodować poważne objawy neurologiczne. Nie każde zakażenie odpowiada na leczenie. Dlatego lek ten wymaga rozpoznania i ścisłego nadzoru lekarza weterynarii.

↑ Wróć do spisu treści

Cystoisospora i Cryptosporidium

Pierwotniaki z rodzaju Cystoisospora namnażają się w komórkach wyściełających jelito i mogą je uszkadzać, szczególnie u silnie zakażonych kociąt. Ich oocysty, czyli formy wydalane z kałem, potrzebują czasu i odpowiednich warunków, aby dojrzeć i stać się zakaźne. Szybkie usuwanie odchodów ogranicza to ryzyko. W diagnostyce najczęściej stosuje się flotację.

Cryptosporidium również może uszkadzać powierzchnię jelita i wywoływać biegunkę, zwłaszcza u kotów młodych lub z osłabioną odpornością. Jego oocysty są bardzo małe, dlatego do wykrycia zakażenia wykorzystuje się specjalne barwienia próbek, testy wykrywające składniki pasożyta lub PCR. Możliwość zakażenia człowieka zależy od gatunku i odmiany genetycznej pierwotniaka.

↑ Wróć do spisu treści

Toxoplasma gondii: zakażenie a wydalanie oocyst

Kotowate są żywicielami ostatecznymi Toxoplasma gondii — to w ich jelitach może powstawać postać pasożyta wydalana z kałem. Kot zaraża się między innymi po zjedzeniu mięsa lub zdobyczy zawierającej cysty albo po połknięciu dojrzałych oocyst ze środowiska. U większości zdrowych dorosłych kotów zakażenie przebiega bez objawów. Cięższa choroba może wystąpić u zwierząt bardzo młodych lub z osłabioną odpornością.

Okres wydalania i znaczenie kuwety

Kot nie wydala oocyst stale. Najczęściej następuje to po pierwszym zakażeniu i trwa stosunkowo krótko, zwykle około 10–14 dni. W szczególnych sytuacjach możliwe jest ponowne wydalanie. Świeże oocysty nie zakażają od razu: dojrzewają w środowisku zazwyczaj przez 1–5 dni. Codzienne usuwanie kału z kuwety jest więc ważną częścią profilaktyki.

Interpretacja badań i rola surowego mięsa

Badania przeciwciał oceniają odpowiedź organizmu na kontakt z pasożytem. Dodatni wynik IgG nie oznacza, że kot aktualnie wydala oocysty. Wyniku IgM również nie należy interpretować w oderwaniu od objawów i innych badań. Surowe mięso może zawierać cysty pasożyta. Sprawdzone pochodzenie i prawidłowe przechowywanie nie usuwają całego ryzyka; skuteczniejszą ochronę zapewnia odpowiednia obróbka termiczna.

↑ Wróć do spisu treści

© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl

Clostridium perfringens a rozpoznanie choroby

Clostridium perfringens występuje również u zdrowych kotów. Sam dodatni PCR wykrywający tę bakterię nie dowodzi, że to ona wywołała biegunkę. Lekarz bierze pod uwagę objawy, zdolność bakterii do wytwarzania toksyn i inne możliwe przyczyny choroby. Nie należy mylić jej z Clostridium botulinum, która może wytwarzać toksynę botulinową.

Nie podawaj kotu karmy z wybrzuszonej, nieszczelnej lub podejrzanie „klikającej” puszki. Chodzi o nieotwarte opakowanie, którego wieczko jest odkształcone i ugina się z kliknięciem pod naciskiem, a nie o zwykły dźwięk otwierania. Takiego produktu nie próbuj ani nie oceniaj jego bezpieczeństwa wyłącznie po zapachu. Sam wygląd puszki nie pozwala wskazać przyczyny uszkodzenia ani rodzaju drobnoustroju, ale wystarcza, by zrezygnować z podania karmy. Warto zachować zdjęcie opakowania i numer partii do reklamacji.

↑ Wróć do spisu treści

Metody diagnostyki kału i ich ograniczenia

Nie ma jednego badania, które wykrywa wszystkie pasożyty. Znaczenie mają metoda, jakość próbki oraz to, czy w chwili pobrania kot wydalał jaja, cysty lub oocysty. Dlatego próbki od tego samego kota, pobrane w różnych dniach lub zbadane innymi technikami, mogą dać odmienne wyniki.

Flotacja z wirowaniem pomaga zagęścić materiał, a sedymentacja służy do wykrywania form, które łatwiej opadają na dno. Wybór zależy od poszukiwanego pasożyta. Pojedynczy wynik ujemny nie zawsze wyklucza zakażenie, zwłaszcza przed rozpoczęciem wydalania jaj lub przy okresowym wydalaniu cyst.

W hodowli można uzgodnić z lekarzem lub laboratorium badanie zbiorczej próbki od matki i miotu. Wynik ujemny nie zastępuje jednak indywidualnej diagnostyki chorego kocięcia. Jeśli biegunka dotyczy konkretnego kota, najlepiej zbadać próbkę pochodzącą właśnie od niego.

↑ Wróć do spisu treści

Biegunka jelita cienkiego i grubego

Wygląd kału i sposób wypróżniania pomagają wstępnie ocenić, którego odcinka jelit dotyczy problem. Nie wystarczą jednak do rozpoznania przyczyny.

Objawy mogą się nakładać, zwłaszcza gdy choroba obejmuje więcej niż jeden odcinek jelit. Tabela jest wskazówką do obserwacji, a nie podstawą samodzielnego wyboru leczenia.

Nie czekaj z konsultacją, jeśli biegunce towarzyszą apatia, brak apetytu, powtarzające się wymioty, znaczna ilość krwi lub oznaki odwodnienia. Szczególnie szybko pomocy potrzebują kocięta, które mogą gwałtownie tracić siły.

↑ Wróć do spisu treści

Regeneracja jelit po zakażeniu

Po opanowaniu zakażenia jelita nie zawsze od razu wracają do prawidłowej pracy. Mogą utrzymywać się stan zapalny, zaburzenia wchłaniania lub zmiany mikrobioty, czyli społeczności drobnoustrojów żyjących w przewodzie pokarmowym. Tempo poprawy jest indywidualne: u jednego kota wystarczy kilka dni, u innego leczenie przewlekłych zmian potrwa dłużej.

Nie zakładajmy jednak, że utrzymująca się biegunka to po prostu „odbudowa jelit”. Jeśli leczenie nie przynosi spodziewanej poprawy lub objawy nawracają, trzeba wrócić do lekarza. Może być potrzebna kontrola skuteczności terapii, sprawdzenie ponownego zakażenia albo poszukiwanie innej choroby.

↑ Wróć do spisu treści

© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl

Mikrobiota, probiotyki i postępowanie wspomagające

Dysbioza to niekorzystne zaburzenie składu lub funkcjonowania mikrobioty. Może towarzyszyć zakażeniom, antybiotykoterapii, zmianom diety i chorobom jelit. Nie każda różnica w składzie drobnoustrojów oznacza jednak chorobę.

Probiotyk zawiera żywe mikroorganizmy, które w odpowiedniej ilości przynoszą udokumentowaną korzyść zdrowotną. Prebiotyk to składnik wykorzystywany jako pożywka przez określone mikroorganizmy jelitowe, co przynosi korzyść zdrowotną. Synbiotyk łączy żywe mikroorganizmy z odpowiednio dobraną taką pożywką. Nie każdy preparat z bakteriami ani każdy rodzaj błonnika spełnia te warunki.

Szczep, a nie sama nazwa bakterii

Działanie probiotyku zależy od konkretnego szczepu, czyli określonej grupy mikroorganizmów w obrębie gatunku. W badaniu Bybee i współautorów z 2011 roku u kotów schroniskowych otrzymujących szczep SF68, opisany jako Enterococcus faecium, rzadziej występowała biegunka trwająca co najmniej dwa dni niż w grupie placebo. Z kolei Torres-Henderson i współautorzy w 2017 roku wykazali złagodzenie części objawów jelitowych u kotów otrzymujących amoksycylinę z kwasem klawulanowym. Nie stwierdzili natomiast różnicy między grupami w różnorodności mikrobioty. Wyniki te dotyczą konkretnych sytuacji, a nie każdego rodzaju biegunki.

Tych wyników nie można przypisać każdemu preparatowi z nazwą Enterococcus. Przy wyborze liczą się oznaczenie szczepu, ilość żywych mikroorganizmów podana jako CFU, dawka sprawdzona w badaniach oraz zachowanie żywotności do końca terminu ważności.

Saccharomyces boulardii jest drożdżakiem probiotycznym badanym przy wybranych zaburzeniach jelitowych. Wyników badań laboratoryjnych lub badań u innych gatunków nie można automatycznie przenosić na koty. Nie ma wystarczających dowodów, by probiotyk zastępował leczenie giardiozy lub rzęsistkowicy u kota. Nie ma też podstaw, by każdemu kotu po zakażeniu zalecać jednakowy, z góry ustalony czas suplementacji, na przykład 30 lub 90 dni.

Nie wykazano, że konkretny probiotyk bezpośrednio odbudowuje kosmki jelitowe kota. Podstawą poprawy pozostają opanowanie przyczyny choroby, odpowiednie żywienie, nawodnienie i leczenie dobrane do stanu zwierzęcia.

Inspiracją do opracowania części o mikrobiocie i probiotykach był webinar „Probiotykoterapia dla psów i kotów”, prowadzony przez mgr Adriannę Iwan, autorkę profilu „Mikrobiolog z przypadku” (Pets Diag S.A., 30 listopada 2022 roku). Opisane powyżej wyniki dotyczące szczepu SF68 pochodzą z podlinkowanych publikacji naukowych.

↑ Wróć do spisu treści

Profilaktyka w hodowli i tam, gdzie mieszka kilka kotów

W ograniczaniu zakażeń pomagają kwarantanna nowych kotów, badania dobrane do ryzyka, szybkie usuwanie kału, dokładne mycie i suszenie kuwet, zwalczanie pcheł oraz bezpieczne żywienie. Przed dezynfekcją zawsze trzeba usunąć zabrudzenia, ponieważ resztki kału utrudniają działanie wielu preparatów.

Przy objawowej lub nawracającej giardiozie w domu z kilkoma kotami trzeba objąć postępowaniem całą grupę. Koty korzystające ze wspólnych kuwet mogą wydalać cysty bez biegunki. Pojedynczy wynik ujemny nie wyklucza zakażenia, ponieważ cysty są wydalane okresowo, a kot nadal może zarazić się od pozostałych. Leczenie tylko zwierzęcia z objawami może więc nie przerwać krążenia pasożyta w domu.

W takiej sytuacji może być potrzebne jednoczesne leczenie wszystkich kotów pozostających w kontakcie, także tych bez objawów lub z pojedynczym wynikiem ujemnym. Plan dla całej grupy, dobór leków i termin ich podania ustala lekarz weterynarii. Równocześnie trzeba czyścić kuwety, legowiska i otoczenie. Takie postępowanie uwzględniają wytyczne ABCD dotyczące giardiozy. Nie oznacza to automatycznej konieczności leczenia każdego bezobjawowego kota z przypadkowo dodatnim wynikiem ani stosowania tej samej zasady wobec wszystkich pasożytów.

↑ Wróć do spisu treści

Najważniejsze wnioski

Pasożyty i zakażenia jelitowe wymagają różnych badań i różnych sposobów leczenia. Wynik laboratoryjny trzeba zawsze zestawić ze stanem kota. Najlepsze efekty daje połączenie trafnego rozpoznania, odpowiednio dobranej terapii i systematycznej higieny otoczenia.

W domu i w hodowli celem jest trwałe opanowanie zakażenia oraz powrót kotów do zdrowia, a nie podawanie kolejnych preparatów bez ustalenia przyczyny problemu.

↑ Wróć do spisu treści

Źródła i materiały dodatkowe

• ESCCAP – Worm Control in Dogs and Cats
• ESCCAP – Control of Intestinal Protozoa in Dogs and Cats
• ABCD – Guideline for Trichomonosis
• CAPC – Fecal Exam Procedures
• ABCD – Guideline for Giardiasis. Diagnostyka, leczenie i postępowanie w grupach kotów.
• CAPC – Giardia. Interpretacja wyników i postępowanie przy zakażeniu.
• Bybee S.N., Scorza A.V., Lappin M.R., 2011. Effect of the probiotic Enterococcus faecium SF68 on presence of diarrhea in cats and dogs housed in an animal shelter. Journal of Veterinary Internal Medicine, 25(4), 856–860.
• Torres-Henderson C. i wsp., 2017. Effect of Enterococcus Faecium Strain SF68 on Gastrointestinal Signs and Fecal Microbiome in Cats Administered Amoxicillin-Clavulanate. Topics in Companion Animal Medicine, 32(3), 104–108.
• Iwan A., „Probiotykoterapia dla psów i kotów”. Webinar Pets Diag S.A., 30.11.2022; materiał edukacyjny będący inspiracją dla części o mikrobiocie i probiotykach.

© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl