Zakaz sfinksów w Holandii. Czy nowe przepisy UE zagrożą hodowli w Polsce?
© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl
Od 1 stycznia 2026 roku w Holandii obowiązuje zakaz posiadania nowych kotów bezwłosych, w tym sfinksów kanadyjskich. W innych państwach europejskich stosowane są ograniczenia dotyczące ich hodowli i udziału w wystawach. Tymczasem Unia Europejska przyjęła nowe przepisy dotyczące dobrostanu psów i kotów, w których znalazły się regulacje odnoszące się do przesadnych cech pokrojowych. Czy w przyszłości mogą one zagrozić hodowli sfinksów w całej Europie?
Zakaz sfinksów w Holandii. Co właściwie się zmieniło?
1 stycznia 2026 roku w Holandii weszło w życie rozporządzenie zakazujące utrzymywania kotów, które trwale nie posiadają funkcjonalnej okrywy włosowej lub włosów czuciowych. Przepisy obejmują między innymi sfinksy kanadyjskie. Hodowla zwierząt o takich cechach była już wcześniej uznawana za sprzeczną z holenderskimi regulacjami dotyczącymi dobrostanu, jednak nowe przepisy poszły znacznie dalej, obejmując również ich nabywanie i posiadanie [1].
Dotychczasowi właściciele mogą zatrzymać swoje koty do końca ich życia, jeżeli spełniają warunki przewidziane w przepisach przejściowych. Muszą przede wszystkim dysponować dokumentem potwierdzającym, że zwierzę zostało oznakowane mikrochipem przed wejściem zakazu w życie. Takie koty mogą również zostać przekazane innemu opiekunowi, ale nie wolno prezentować ich na wystawach ani konkursach.
Przepisy przewidują wyjątki dotyczące między innymi działalności schronisk, opieki weterynaryjnej i określonych sytuacji związanych z transportem zwierząt. Za naruszenie zakazu posiadania grozi kara administracyjna w wysokości 1500 euro, a za udział objętego ograniczeniami kota w wystawie 500 euro [2].
W internecie regulacje te bywają określane jako „ban na sfinksy w Holandii”. Warto jednak precyzyjnie rozróżnić zakaz hodowli, zakaz posiadania nowych kotów oraz zakaz udziału w wystawach, ponieważ są to odrębne ograniczenia.
Holenderski ustawodawca uznał, że brak funkcjonalnej sierści lub wibrysów wiąże się z tak poważnymi konsekwencjami dla dobrostanu, iż należy przeciwdziałać dalszemu utrzymywaniu zwierząt posiadających te cechy. W praktyce przyjęte rozwiązanie ma doprowadzić do stopniowego zaniku tej grupy kotów w Holandii.
Nie kwestionuję potrzeby ochrony zwierząt przed cierpieniem. Mam jednak poważne zastrzeżenia do rozwiązania, które nie pozostawia miejsca na ocenę stanu zdrowia, sprawności i rzeczywistego funkcjonowania konkretnego kota. Sfinks zdrowy, aktywny i prawidłowo rozwijający się został objęty tym samym zakazem co zwierzę posiadające określone cechy anatomiczne i jednocześnie cierpiące na poważne schorzenia.
Dlaczego bardziej niż Holandia niepokoi mnie przyszłość sfinksów w Unii Europejskiej?
Sama decyzja Holandii nie jest moim największym zmartwieniem. Poszczególne państwa prowadzą własną politykę ochrony zwierząt, a ich przepisy nie muszą być jednakowe. Znacznie bardziej niepokoi mnie możliwość przyjęcia podobnego podejścia na poziomie całej Unii Europejskiej.
Polska również należy do Unii. Jeśli w przyszłości wspólne przepisy zostałyby zinterpretowane w sposób prowadzący do wykluczenia sfinksów z rozrodu, konsekwencje dotknęłyby także polskich hodowców, niezależnie od ich doświadczenia, zakresu wykonywanych badań czy warunków utrzymania zwierząt.
Mogłoby dojść do sytuacji, w której sfinksy nadal byłyby hodowane w Stanach Zjednoczonych, Chinach, Rosji, Ukrainie i innych państwach spoza Unii, podczas gdy europejskie hodowle stopniowo traciłyby możliwość dalszej pracy z rasą. Nie twierdzę, że taki scenariusz jest przesądzony. Obawiam się jednak, że niewłaściwe określenie kryteriów oceny dobrostanu mogłoby do niego doprowadzić.
Nie chodzi przy tym wyłącznie o utratę możliwości prowadzenia hodowli czy uczestniczenia w wystawach. Chodzi również o przyszłość europejskich linii hodowlanych, utrzymanie różnorodności genetycznej i możliwość dalszej pracy nad zdrowiem rasy.
Nowe przepisy UE. Co zostało już uchwalone?
17 czerwca 2026 roku Parlament Europejski i Rada przyjęły rozporządzenie (UE) 2026/1818 w sprawie dobrostanu psów i kotów oraz ich identyfikowalności. Akt został opublikowany 10 sierpnia 2026 roku i wszedł w życie 30 sierpnia. Będzie co do zasady stosowany od 31 sierpnia 2028 roku, choć dla niektórych przepisów przewidziano późniejsze terminy [3].
Rozporządzenie wprowadza wspólne wymagania dotyczące między innymi prowadzenia hodowli, warunków utrzymania zwierząt, identyfikacji, rejestracji i handlu. Wiele z tych rozwiązań może przyczynić się do ograniczenia nieodpowiedzialnych praktyk hodowlanych, z którymi sama od lat się nie zgadzam.
Największe znaczenie dla przyszłości sfinksów mają jednak artykuły 8 i 19.
Artykuł 8 ustęp 2 przewiduje, że podmioty prowadzące zakłady hodowli nie mogą wykorzystywać do rozrodu psów ani kotów posiadających przesadne cechy pokrojowe, jeżeli prowadzą one do wysokiego ryzyka wystąpienia skutków szkodliwych dla dobrostanu tych zwierząt lub ich potomstwa. Przed wyborem do rozrodu zwierzęcia, które może posiadać taką cechę, przewidziano konsultację z lekarzem weterynarii albo odpowiednio wykwalifikowaną osobą działającą na jego odpowiedzialność.
Przepis ten ma być stosowany od 1 lipca 2030 roku. Może mieć znaczenie również dla niewielkich hodowli prowadzonych w gospodarstwach domowych, jeżeli spełniają one definicję zakładu hodowlanego określoną w rozporządzeniu.
Artykuł 19 dotyczy pokazów, wystaw i konkursów. Nakłada na określone podmioty hodowlane i handlowe ograniczenia udziału zwierząt posiadających przesadne cechy pokrojowe, a organizatorów zobowiązuje do wykluczania takich zwierząt z wydarzeń. Zgodnie z obecnym harmonogramem przepis ten ma być stosowany od 31 sierpnia 2028 roku, czyli wcześniej niż ograniczenia dotyczące rozrodu.
Najważniejsze pozostaje jednak pytanie, jakie konkretnie cechy zostaną uznane za przesadne.
Rozporządzenie nie zawiera obecnie zamkniętego wykazu takich cech ani nie wymienia sfinksów jako rasy objętej zakazem. Artykuł 8 ustęp 3 upoważnia Komisję Europejską do określenia szczegółowych kryteriów, metod oceny i wymagań dokumentacyjnych w aktach delegowanych, które mają zostać przyjęte do 30 czerwca 2030 roku. Komisja ma przy tym uwzględnić opinię naukową Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), a także społeczne i gospodarcze skutki proponowanych rozwiązań.
Unia Europejska nie zakazała więc hodowli ani posiadania sfinksów jako rasy. Przyjęła natomiast przepisy, których szczegółowe zastosowanie do poszczególnych cech anatomicznych będzie zależało od przyszłych rozstrzygnięć.
To właśnie ten etap uważam za szczególnie ważny dla europejskiej felinologii. Jeśli określone cechy zostaną uznane za niedopuszczalne bez wystarczająco precyzyjnej oceny ich rzeczywistego wpływu na zdrowie i dobrostan, konsekwencje mogą być daleko idące.
© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl
Czym właściwie jest przesadna cecha pokrojowa?
Koty rasowe różnią się między sobą rozmiarami, proporcjami ciała, kształtem głowy, długością kończyn czy rodzajem okrywy włosowej. Niektóre z tych cech rzeczywiście mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem określonych chorób. Nie każda jednak odmienność od wyglądu przeciętnego kota domowego oznacza zaburzenie zdrowia.
Kluczowe jest więc ustalenie, kiedy charakterystyczna cecha budowy staje się przyczyną istotnego pogorszenia dobrostanu.
Przykładem może być duży rozmiar maine coona. Nie oznacza on automatycznie choroby, choć badania potwierdzają związek niektórych cech budowy i masy ciała z ryzykiem dysplazji stawów biodrowych. Nie ma jednak podstaw, aby samą wielkość kota uznać za dowód jego cierpienia.
Podobnego rozróżnienia oczekuję w przypadku sfinksów. Ich bezwłosość jest natychmiast widoczna, ale sam wygląd nie powinien zastępować oceny rzeczywistych konsekwencji zdrowotnych i funkcjonalnych.
Nowe unijne przepisy odwołują się do wysokiego ryzyka negatywnych skutków dla dobrostanu, co jest ważnym kryterium. Pozostaje jednak ustalenie, w jaki sposób to ryzyko będzie oceniane, jakie badania zostaną uznane za wystarczające oraz czy uwzględnione zostaną różnice pomiędzy poszczególnymi zwierzętami.
Czy brak sierści rzeczywiście oznacza cierpienie?
Sfinks kanadyjski jest rasą, której charakterystyczna bezwłosość wywodzi się ze spontanicznej mutacji. Badania Barbary Gandolfi, Leslie A. Lyons i współpracowników, opublikowane w 2010 roku, wykazały jej związek z genem KRT71, wpływającym na prawidłową budowę włosa [4].
Naturalne pochodzenie mutacji nie przesądza o jej nieszkodliwości, podobnie jak sama obecność mutacji nie stanowi automatycznie dowodu choroby. Znaczenie powinny mieć jej rzeczywiste następstwa.
W 2014 roku David Genovese i współpracownicy opublikowali badanie histologiczne skóry sfinksów. Wykazali, że gęstość mieszków włosowych u badanych kotów była zbliżona do obserwowanej u zwierząt owłosionych, ale budowa samych mieszków i wytwarzanych włosów różniła się od prawidłowej. Bezwłosość nie oznacza więc całkowitego braku struktur odpowiedzialnych za wzrost włosów, lecz zaburzenie ich prawidłowego rozwoju [5].
Interesujące wyniki przyniosło także badanie Xueting Qu i współpracowników z 2022 roku. W próbkach pobranych z okolicy szyi dwóch bezwłosych sfinksów grubość skóry wynosiła około 1,91–1,95 mm, podczas gdy u kota kontrolnego zmierzono 1,24 mm. Obserwowano również różnice dotyczące naskórka i gruczołów łojowych [6].
Badanie obejmowało jednak bardzo niewielką liczbę zwierząt, dlatego nie pozwala stwierdzić, że wszystkie sfinksy mają równie grubą skórę. Nie dowodzi również, że grubość skóry całkowicie kompensuje brak izolacyjnej funkcji sierści.
Pokazuje natomiast, że anatomia sfinksa jest bardziej złożona, niż mogłoby wynikać z samej obserwacji jego wyglądu. W ocenie wpływu bezwłosości na dobrostan należałoby uwzględniać także budowę i właściwości skóry, tkanki podskórnej, mechanizmy fizjologiczne oraz warunki utrzymania.
Z własnej praktyki hodowlanej znam charakterystyczny opór skóry sfinksów podczas wykonywania niektórych iniekcji. Zdarza się, że lekarz weterynarii musi użyć większej siły, aby prawidłowo wkłuć igłę. Nie traktuję tego jako dowodu naukowego na zwiększoną grubość skóry ani na lepszą izolację termiczną, lecz jako obserwację pokazującą, że skóra tych kotów może różnić się swoimi właściwościami od skóry zwierząt owłosionych.
Podobnie należy oceniać termoregulację. Sfinks nie posiada typowej okrywy włosowej, co wpływa na wymianę ciepła z otoczeniem. Wymaga więc odpowiednich warunków środowiskowych oraz ochrony przed wychłodzeniem i nadmiernym nasłonecznieniem. Nie oznacza to jednak, że jest pozbawiony fizjologicznych mechanizmów regulowania temperatury ciała.
Sfinksy poszukują ciepłych miejsc, wybierają odpowiednie legowiska i chętnie korzystają z możliwości ogrzania się. Są to naturalne zachowania termoregulacyjne. Ich skuteczność w różnych warunkach powinna być przedmiotem badań, ale sama potrzeba zapewnienia kotu odpowiedniego otoczenia nie jest jeszcze dowodem przewlekłego cierpienia.
Wibrysy. Największa kontrowersja wokół sfinksów
Włosy czuciowe pełnią u kotów ważne funkcje sensoryczne. Uczestniczą w rozpoznawaniu najbliższego otoczenia, odbieraniu bodźców mechanicznych i reagowaniu na kontakt z przedmiotami. U sfinksów bywają krótkie, poskręcane, łamliwe lub niewidoczne.
Na tej podstawie holenderski ustawodawca uznał, że zwierzęta pozbawione prawidłowych wibrysów doświadczają ograniczeń sensorycznych pogarszających ich dobrostan.
Mam jednak poważne wątpliwości, czy wiedzę o funkcji wibrysów u typowo owłosionego kota można bezpośrednio przenosić na ocenę zwierzęcia, które od urodzenia rozwija się z odmiennie ukształtowanymi włosami czuciowymi.
Układ nerwowy kotów wykorzystuje jednocześnie wiele źródeł informacji, w tym wzrok, słuch, węch, dotyk i propriocepcję. Możliwość częściowego kompensowania odmiennych bodźców sensorycznych jest biologicznie uzasadnioną hipotezą. Nie znamy jednak wystarczająco dokładnie jej zakresu u sfinksów.
Od lat obserwuję moje koty, które z ogromną precyzją skaczą, wspinają się, biegają, omijają przeszkody i uczestniczą w złożonych zabawach. Nie dostrzegam u nich zaburzeń równowagi, koordynacji czy orientacji przestrzennej. Podobne doświadczenia opisuje wielu innych hodowców i opiekunów tej rasy.
Takie obserwacje nie pozwalają wykluczyć wszystkich subtelnych różnic w funkcjonowaniu sensorycznym. Są jednak ważnym powodem, aby przeprowadzić kontrolowane badania, które pozwolą ustalić, czy brak prawidłowych wibrysów rzeczywiście przekłada się na mierzalne pogorszenie jakości życia.
Nie chodzi o zaprzeczanie biologicznemu znaczeniu wibrysów. Chodzi o ustalenie, jakie rzeczywiste następstwa ma ich odmienna budowa dla sfinksa, zamiast traktowania samej różnicy anatomicznej jako wystarczającego dowodu cierpienia.
Nie wszyscy eksperci popierają zakazy obejmujące całe rasy
Wątpliwości dotyczące zasadności zakazów rasowych nie są wyłącznie stanowiskiem hodowców.
30 września 2022 roku Brukselska Rada Dobrostanu Zwierząt przedstawiła opinię dotyczącą przesadnych cech budowy i chorób dziedzicznych psów oraz kotów. Po wysłuchaniu ekspertów naukowych i przedstawicieli organizacji hodowlanych większość Rady uznała, że rzeczywisty wpływ niektórych cech, w tym bezwłosości i braku wibrysów, na dobrostan nie został dostatecznie wyjaśniony [7].
W dokumencie wskazano na brak wystarczających badań pozwalających określić częstość i nasilenie potencjalnych zaburzeń oraz ich wpływ na mierzalne wskaźniki dobrostanu. Większość Rady nie rekomendowała wówczas zakazów obejmujących całe rasy, poza szczególnym przypadkiem kotów Scottish Fold. Zwróciła natomiast uwagę na potrzebę odpowiedzialnych programów hodowlanych, badań genetycznych i utrzymywania różnorodności genetycznej.
Stanowisko to nie było jednak jednomyślne. Do opinii dołączono odrębne stanowiska mniejszościowe, między innymi organizacji prozwierzęcych GAIA, La Croix Bleue de Belgique, Conseil National de Protection Animale i Help Animals, a także przedstawicieli środowiska lekarzy weterynarii. Ich autorzy opowiadali się za bardziej zdecydowanymi środkami prawnymi, włącznie z możliwością zakazywania hodowli niektórych ras lub fenotypów, wskazując na konieczność skutecznej ochrony zwierząt przed cierpieniem.
Ten brak jednomyślności jest istotny. Pokazuje, że nawet wśród osób zawodowo zajmujących się dobrostanem zwierząt istnieją różnice w ocenie odpowiednich środków ochronnych.
Jednocześnie stanowisko większości Rady wskazuje na możliwość rozwiązania alternatywnego wobec natychmiastowych zakazów. Zamiast eliminowania całych ras proponowano naukowo weryfikowane programy hodowlane, kontrolę zdrowia i stopniowe ograniczanie występowania niepożądanych cech.
Szczególnie ważny jest argument dotyczący różnorodności genetycznej. Zbyt szerokie wykluczanie zwierząt z rozrodu może prowadzić do zawężenia puli genetycznej, a w konsekwencji zwiększać ryzyko występowania innych chorób dziedzicznych.
Dlatego odpowiedzialna polityka hodowlana powinna uwzględniać nie tylko eliminowanie określonych zagrożeń, ale również długoterminowe konsekwencje dla zdrowia całej populacji.
© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl
Dobrostanu nie można ocenić wyłącznie po wyglądzie
W dyskusji o zdrowiu zwierząt dostrzegam pewną niekonsekwencję. Brak sierści u sfinksa zauważy każdy, natomiast choroby serca, stawów czy narządów wewnętrznych wymagają specjalistycznych badań. To, co widoczne na pierwszy rzut oka, łatwo staje się przedmiotem ocen, choć nie zawsze stanowi rzeczywistą miarę cierpienia.
Badania pokazują, że zdrowe koty różnych ras mogą mieć odmienne wartości parametrów laboratoryjnych. Przykładem są koty birmańskie (Birman), u których prawidłowe dla danej populacji stężenie kreatyniny bywa wyższe niż u innych kotów [9]. Z kolei u maine coonów opisano dysplazję stawów biodrowych, której nie rozpoznaje się na podstawie samego wyglądu [8]. Koty bezrasowe również chorują, w tym na kardiomiopatię przerostową, a badanie CatScan wykazało HCM u 14,7% z 780 pozornie zdrowych kotów z ośrodków adopcyjnych [10].
Te obserwacje nie oznaczają, że wszystkie rasy mają jednakowe ryzyko chorób ani że widoczne cechy budowy nie mogą powodować cierpienia. Pokazują natomiast, dlaczego należy oddzielać odmienność fizjologiczną, predyspozycję do choroby i jej rzeczywiste objawy. W przypadku sfinksów oczekuję takiej samej staranności w ocenie dobrostanu.
Poniżej zebrałam 26 przykładów z literatury naukowej obejmujących zdrowe koty o odmiennych cechach fizjologicznych, choroby kotów rasowych oraz schorzenia rozpoznawane u kotów bezrasowych i w ogólnej populacji. Kliknięcie tytułu grupy lub badania na stronie internetowej rozwija szczegółowe wyniki, ograniczenia metodologiczne i odsyłacz do oryginalnej publikacji.
Część przykładów odnosi się do tych samych publikacji, dlatego 26 pozycji nie oznacza 26 niezależnych badań. Choroby rozpoznawane u innych kotów są kontekstem porównawczym, ale same w sobie nie dowodzą, że bezwłosość lub brak wibrysów są nieszkodliwe.
Zestawienie badań naukowych. 26 przykładów
Naturalne różnice fizjologiczne i genetyczne (8)
Przykłady pokazujące, dlaczego wynik odbiegający od normy ogólnej lub nietypowa cecha wyglądu nie muszą same w sobie oznaczać choroby.
1.1 Kot birmański (Birman): wyższa kreatynina i SDMA
W porównaniu 50 klinicznie zdrowych kotów birmańskich (Birman) i 46 kotów innych ras średnia kreatynina wynosiła odpowiednio 1,58 i 1,19 mg/dl, a SDMA 12,2 i 10,3 µg/dl. U 20 z 50 birmanów (40%) kreatynina przekraczała 1,6 mg/dl.
Ograniczenia: Wartość 1,6 mg/dl służy do stopniowania już rozpoznanej przewlekłej choroby nerek, nie do jej samodzielnego rozpoznawania. Autorzy nie potwierdzili, że za różnicę odpowiada większa muskulatura.
Źródło: Paltrinieri i wsp., 2018, Journal of Feline Medicine and Surgery
1.2 Koty abisyńskie: mniejsze krwinki czerwone
U klinicznie zdrowych kotów abisyńskich opisano mikrocytozę, czyli mniejszą objętość krwinek czerwonych, a także wyższe stężenie frakcji alfa-2-globulin.
Ograniczenia: Interpretacja morfologii musi uwzględniać rasę, ale samo stwierdzenie mniejszych erytrocytów nie wyklucza innych chorób u danego kota.
Źródło: Paltrinieri, Ibba i Rossi, 2014, Journal of Feline Medicine and Surgery
1.3 Koty norweskie leśne: ALP, wapń i fosforany
U zdrowych kotów norweskich leśnych obserwowano zakresy aktywności fosfatazy alkalicznej (ALP) oraz stężeń wapnia i fosforanów różniące się od ogólnych zakresów referencyjnych.
Ograniczenia: Jest to argument za normami uwzględniającymi rasę. Nie oznacza, że podwyższona ALP lub zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej są zawsze niegroźne.
1.4 Koty syberyjskie i norweskie leśne: odmienne frakcje globulin
U części zdrowych kotów tych ras opisywano niższe stężenia frakcji beta-2- i gamma-globulin niż wynikające z powszechnie stosowanych norm.
Ograniczenia: Nie można na tej podstawie rozpoznawać niedoboru odporności ani zakładać jego braku bez pełnego kontekstu klinicznego.
1.5 Cztery rasy i 536 zdrowych kotów: 9 z 13 parametrów zależało od rasy
W badaniu kotów birmańskich, kartuskich, maine coonów i persów wpływ rasy wykazano dla 9 z 13 parametrów biochemicznych. Klinicznie istotne mogły być szczególnie różnice kreatyniny, glukozy i białka całkowitego.
Ograniczenia: Badanie dotyczyło czterech ras i konkretnej metody laboratoryjnej, nie wszystkich kotów na świecie.
Źródło: Reynolds i wsp., 2010, Journal of Veterinary Internal Medicine
1.6 Devon Rex: mutacja KRT71 i kręcona sierść
Wariant genu KRT71 odpowiedzialny za charakterystyczną sierść Devon Rex różni się od wariantu tego genu związanego z bezwłosością sfinksa kanadyjskiego.
Ograniczenia: To dowód na molekularne podłoże różnych cech okrywy włosowej, a nie dowód, że każdy ich wariant jest jednakowo obojętny dla dobrostanu.
1.7 Selkirk Rex: odrębny wariant KRT71 i kręcona szata
Kręcona okrywa włosowa Selkirk Rex jest powiązana z innym wariantem KRT71. Baza OMIA klasyfikuje tę cechę jako fenotyp sierści, nie jako samodzielną rozpoznaną chorobę.
Ograniczenia: Nie oznacza to automatycznie całkowitego braku innych problemów zdrowotnych w tej rasie.
1.8 Grupy krwi: znaczne różnice pomiędzy rasami i regionami
Według wytycznych ISFM udział grup A, B i AB zależy od populacji oraz rasy. Grupa B bywa stosunkowo częsta u kotów brytyjskich krótkowłosych, ale jej częstość jest też geograficznie zmienna u kotów bez rodowodu.
Ograniczenia: Grupa krwi sama w sobie nie jest chorobą. Ma jednak znaczenie przy transfuzjach i ryzyku izoerytrolizy noworodków.
Choroby i predyspozycje kotów rasowych, często niewidoczne na pierwszy rzut oka (7)
Przykłady potwierdzające, że poważne problemy zdrowotne nie muszą wynikać z cech, które łatwo zauważyć gołym okiem.
2.1 Maine coon: dysplazja stawów biodrowych
W programie radiologicznych badań 5038 maine coonów wykryto zmiany odpowiadające dysplazji u 37,4% uczestników. Nasilenie zmian wiązało się między innymi z wiekiem i masą ciała.
Ograniczenia: To częstość zmian na zdjęciach RTG w grupie objętej programem badań, a nie odsetek kotów stale odczuwających ból ani globalna częstość choroby.
2.2 Maine coon: wgłobienia jelit
W retrospektywnej analizie 371 chorych maine coonów w klinice weterynaryjnej rozpoznano 18 przypadków wgłobienia jelit, wobec żadnego w dopasowanej grupie chorych kotów kontrolnych.
Ograniczenia: Badanie obejmowało pacjentów kliniki, nie reprezentatywną próbę wszystkich maine coonów. Wgłobienia występowały także u kotów innych ras.
Źródło: Dainese, Petini i Zoia, 2026, Journal of Small Animal Practice
2.3 Ragdoll: wariant MYBPC3 i kardiomiopatia przerostowa
Badania wykazały związek wariantu MYBPC3:R820W z grubością ściany lewej komory serca u ragdolli. Choroba może pozostawać niewidoczna bez badania kardiologicznego.
Ograniczenia: Obecność wariantu nie pozwala samodzielnie określić stanu serca konkretnego zwierzęcia. Potrzebne są badania kliniczne i echokardiografia.
2.4 Persy: wielotorbielowatość nerek związana z PKD1
U kotów perskich i spokrewnionych wykazano mutację PKD1 związaną z autosomalnie dominującą wielotorbielowatością nerek. Choroba może rozwijać się zanim pojawią się wyraźne objawy.
Ograniczenia: Dane historyczne nie odzwierciedlają automatycznie częstości choroby we współczesnych, badanych genetycznie hodowlach.
Źródło: Lyons i wsp., 2004, Journal of the American Society of Nephrology
2.5 Koty burmskie (Burmese): zespół bólu ustno-twarzowego
W serii 113 kotów z zespołem bólu ustno-twarzowego (FOPS) 100 stanowiły koty burmskie. Opisywano bolesne epizody związane z okolicą jamy ustnej i samouszkodzeniami języka.
Ograniczenia: To seria przypadków klinicznych, nie oszacowanie częstości FOPS w całej rasie. Predyspozycja dziedziczna była podejrzewana, lecz mechanizm nie został ostatecznie określony.
Źródło: Rusbridge i wsp., 2010, Journal of Feline Medicine and Surgery
2.6 Burmskie, tonkijskie i norweskie leśne: cukrzyca
W analizie 194 563 kotów w brytyjskich praktykach weterynaryjnych koty tonkijskie, norweskie leśne i burmskie miały podwyższone skorygowane szanse rozpoznania cukrzycy w porównaniu z mieszańcami.
Ograniczenia: Ryzyko zależało też od wieku, masy ciała i innych czynników. Nie jest to dowód, że każdy przedstawiciel wymienionych ras zachoruje.
2.7 Sfinksy: HCM jest realnym zagrożeniem, którego nie należy ukrywać
Nowozelandzka obserwacja 55 sfinksów potwierdziła istotne występowanie rozpoznań HCM w badanej grupie. To uzasadnia regularną diagnostykę kardiologiczną i ostrożne decyzje hodowlane.
Ograniczenia: Wynik nie jest globalną częstością HCM u całej rasy. HCM i mutacja KRT71 odpowiedzialna za bezwłosość są odrębnymi zagadnieniami.
Koty bezrasowe i ogólna populacja kotów: również chorują (11)
Badania obejmujące mieszańce, koty z ośrodków adopcyjnych albo szerokie populacje. Tam, gdzie próba nie składała się wyłącznie z dachowców, jest to wyraźnie zaznaczone.
3.1 HCM: 14,7% w badaniu kotów z ośrodków adopcyjnych
W badaniu CatScan przeprowadzono badania echokardiograficzne 780 pozornie zdrowych kotów z ośrodków adopcyjnych. U 14,7% wykryto kardiomiopatię przerostową.
Ograniczenia: Nie była to próba złożona wyłącznie z kotów bezrasowych. Wynik nie jest uniwersalną częstością choroby wśród wszystkich dachowców.
3.2 Nadczynność tarczycy: wyższe ryzyko u kotów bezrasowych w badanej populacji
Spośród 95 629 kotów objętych badaniem rozpoznano 2276 przypadków nadczynności tarczycy. Po uwzględnieniu pozostałych czynników koty rasowe miały niższe szanse rozpoznania niż koty bezrasowe (OR 0,33).
Ograniczenia: To wyniki brytyjskiej populacji leczonej weterynaryjnie; częstość choroby silnie wzrastała z wiekiem. Nie świadczą o ogólnej przewadze zdrowotnej kotów rasowych.
3.3 Choroby przyzębia: 15,4% wśród 15 841 kotów mieszańców
W badaniu VetCompass obejmującym 18 249 kotów choroby przyzębia rozpoznano u 2442 spośród 15 841 kotów mieszańców, czyli 15,4%.
Ograniczenia: Choroba przyzębia dotyczy również kotów rasowych. W tym badaniu sam status rasowy nie był istotnym czynnikiem ryzyka po uwzględnieniu pozostałych zmiennych.
Źródło: O’Neill i wsp., 2023, Journal of Feline Medicine and Surgery
3.4 Ropnie i nadczynność tarczycy w badaniu 3584 kotów
W losowej próbie 3584 kotów z populacji 142 576 pacjentów weterynaryjnych u mieszańców częściej odnotowywano ropnie niezwiązane z pogryzieniem oraz nadczynność tarczycy niż u kotów rasowych.
Ograniczenia: To porównanie 20 najczęstszych rozpoznań, nie ocena wszystkich możliwych chorób. U kotów rasowych częstsze były problemy z okrywą włosową.
3.5 Dziedziczne warianty chorobowe także u kotów bez rodowodu
W panelowym badaniu DNA 11 036 kotów, w tym 617 bez rodowodu, wykrywano warianty związane z chorobami w obu populacjach. Trzy warianty chorobowe stwierdzono tylko w badanej grupie bez rodowodu.
Ograniczenia: Wykrycie wariantu nie jest jednoznaczne z występowaniem objawowej choroby. Grupa bez rodowodu była znacznie mniejsza niż grupa rasowa.
3.6 Miotonia, hiperoksaluria II i niedobór lipazy lipoproteinowej
W badaniu genetycznym Anderson i współpracowników warianty związane z tymi trzema chorobami wykryto wyłącznie w analizowanej podgrupie kotów bez rodowodu.
Ograniczenia: Nie oznacza to, że choroby te na świecie występują wyłącznie u kotów bezrasowych ani że wszyscy nosiciele wariantów chorują.
3.7 Cukrzyca: ponad tysiąc rozpoznań u kotów mieszańców
W brytyjskiej populacji 194 563 kotów cukrzycę rozpoznano u 1006 spośród 173 578 kotów określonych jako mieszańce, czyli u 0,58%.
Ograniczenia: Wynik mówi o częstości rozpoznań w lecznicach; nie oznacza, że mieszańce miały wyższe ryzyko cukrzycy od wszystkich ras.
Źródło: Epidemiology of Diabetes Mellitus among 193,435 Cats, 2016
3.8 Zmiany zwyrodnieniowe stawów: 90% u 100 starszych kotów
W retrospektywnej analizie RTG 100 kotów starszych niż 12 lat radiologiczne zmiany zwyrodnieniowe wykazano u 90 zwierząt.
Ograniczenia: Badanie dotyczyło kotów geriatrycznych, nie wyłącznie dachowców. Zmiany w RTG nie są równoznaczne z przewlekłym bólem u każdego zwierzęcia.
3.9 Kamica górnych dróg moczowych występuje także u kotów bezrasowych
W analizie 11 431 pacjentów brytyjskiego ośrodka referencyjnego nie wykazano istotnej ogólnej różnicy częstości kamicy górnych dróg moczowych między kotami rasowymi jako jedną grupą a bezrasowymi.
Ograniczenia: Ryzyko zależało od konkretnej rasy. Badanie obejmowało pacjentów skierowanych do ośrodka specjalistycznego, nie populację ogólną.
Źródło: Geddes i wsp., 2023, Journal of Veterinary Internal Medicine
3.10 Długość życia: przewaga kotów mieszańców w brytyjskim VetCompass
W badaniu tabel trwania życia opartym na 7936 potwierdzonych zgonach oczekiwana długość życia przy urodzeniu wynosiła 11,89 roku dla mieszańców i 10,41 roku dla kotów rasowych jako grupy.
Ograniczenia: To ważny wynik przeciwny uproszczonej tezie o podobnym zdrowiu wszystkich populacji. Poszczególne rasy znacznie się różniły, a dla niektórych liczebność zgonów była niewielka.
Źródło: Teng i wsp., 2024, Journal of Feline Medicine and Surgery
3.11 Ponad 1,6 mln kocich lat obserwacji w Szwecji
Badanie ubezpieczonych kotów w Szwecji porównało zachorowalność mieszańców i kotów rasowych w 24 kategoriach chorób. U rasowych jako grupy wyższe względne ryzyko dotyczyło między innymi chorób serca, dolnych dróg oddechowych i zaburzeń immunologicznych.
Ograniczenia: To ważne zastrzeżenie: nie wszystkie wyniki wskazują na korzystniejszą sytuację zdrowotną kotów rasowych. Dane pochodzą z ubezpieczenia i zależą od praktyki zgłaszania roszczeń.
Ważne: wartości procentowe, względne szanse rozpoznania (OR), częstość wyników badań obrazowych i częstość chorób klinicznych nie są parametrami wymiennymi. Nie wolno porównywać ich bez uwzględnienia projektów badań i badanych populacji.
Nie ukrywajmy rzeczywistych problemów zdrowotnych sfinksów
Obrona sfinksów nie może polegać na zaprzeczaniu ich predyspozycjom zdrowotnym. Takie podejście osłabiałoby wiarygodność całej argumentacji.
Szczególnie ważnym zagrożeniem pozostaje kardiomiopatia przerostowa (HCM). W badaniu przeprowadzonym w Nowej Zelandii, opublikowanym w 2024 roku przez Joonbuma Seo i współpracowników, HCM rozpoznano u 20 z 55 obserwowanych sfinksów w okresie obejmującym badanie początkowe i późniejszą kontrolę. Jest to wynik dotyczący konkretnej populacji, którego nie należy automatycznie odnosić do wszystkich kotów tej rasy, ale stanowi istotny argument za systematyczną diagnostyką kardiologiczną [11].
W tym samym badaniu nie potwierdzono związku analizowanego wariantu genu ALMS1 z rozpoznaniem HCM. Pokazuje to, jak istotne jest odróżnianie potwierdzonych zależności genetycznych od tych, które wymagają dalszej weryfikacji.
Nie można również pomijać brytyjskiego badania VetCompass dotyczącego długości życia kotów, opublikowanego w 2024 roku. Oszacowano w nim oczekiwaną długość życia sfinksów przy urodzeniu na 6,68 roku. Wynik ten oparto jednak na zaledwie 18 odnotowanych zgonach, a przedział ufności był szeroki, co ogranicza możliwość uogólniania go na całą populację rasy [12].
W badaniach dermatologicznych opisywano między innymi częstsze zasiedlenie skóry sfinksów przez drożdżaki z rodzaju Malassezia. W pracy Åhman i Bergström z 2009 roku wykryto je u 26 z 32 badanych sfinksów. Samo występowanie drożdżaków nie było jednak równoznaczne z rozpoznaniem aktywnej choroby skóry u wszystkich tych zwierząt [13].
Te dane zasługują na uwagę i powinny być uwzględniane w odpowiedzialnej hodowli. Nie można natomiast bez wykazania odpowiednich zależności przyczynowych przypisywać wszystkich problemów zdrowotnych sfinksów samej mutacji odpowiadającej za bezwłosość.
W mojej hodowli od lat przykładam dużą wagę do regularnych badań kardiologicznych, genetycznych i diagnostycznych oraz monitorowania zdrowia kolejnych pokoleń. Uważam, że właśnie na tym powinna polegać odpowiedzialna praca hodowlana: na rozpoznawaniu zagrożeń i stopniowym ograniczaniu ryzyka, a nie na zapewnianiu, że przedstawiciele określonej rasy nigdy nie chorują.
Niemcy, Austria i Szwajcaria. Jakie ograniczenia już obowiązują?
Holandia nie jest jedynym państwem europejskim stosującym ograniczenia wobec sfinksów. Przepisy w poszczególnych krajach mają jednak odmienny zakres i nie należy przedstawiać ich jako jednego wspólnego zakazu.
W Niemczech podstawę działań wobec określonych praktyk hodowlanych stanowi § 11b ustawy o ochronie zwierząt (Tierschutzgesetz), dotyczący tak zwanej Qualzucht, czyli hodowli prowadzącej do dziedzicznych zmian powodujących ból, cierpienie lub szkody zdrowotne.
13 kwietnia 2026 roku Wyższy Sąd Administracyjny Nadrenii-Palatynatu utrzymał w postępowaniu dotyczącym ochrony tymczasowej nakaz chirurgicznej kastracji dwóch kotów rasy Canadian Sphynx. Sąd uznał, że brak funkcjonalnych wibrysów uzasadnia zastosowanie przepisów dotyczących hodowli powodującej cierpienie. Orzeczenie zostało opisane w oficjalnym komunikacie z 21 kwietnia 2026 roku [14].
Nie oznacza to wprowadzenia w Niemczech ogólnokrajowego zakazu posiadania wszystkich sfinksów. Pokazuje jednak, jak poważne konsekwencje dla hodowców może mieć interpretacja określonych cech anatomicznych.
W Austrii od 1 stycznia 2025 roku obowiązuje § 8b ustawy o ochronie zwierząt, zakazujący wystawiania i prezentowania zwierząt posiadających objawy lub zewnętrzne cechy kwalifikowane jako związane z hodowlą powodującą cierpienie. Przepis obejmuje również ograniczenia dotyczące wykorzystywania w reklamach wizerunków zwierząt posiadających takie cechy [15].
W Szwajcarii oficjalne wytyczne Federalnego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii (BLV) przewidują ograniczenia udziału w wystawach kotów z brakującymi lub niedorozwiniętymi włosami czuciowymi. Wymieniono w nich sfinksy oraz niektóre rasy rex [16].
Każde z tych państw stosuje własne regulacje. Wspólnym elementem pozostaje jednak rosnące znaczenie prawnej oceny cech anatomicznych, które od wielu lat stanowią charakterystyczny element wyglądu uznanych ras kotów.
Działania Rady Rasy Sphynx FIFe
Problem ograniczeń wobec sfinksów znalazł również odzwierciedlenie w pracach Fédération Internationale Féline.
W listopadzie 2025 roku, działając jako sekretarz Rady Rasy Sphynx FIFe, zwróciłam się w imieniu Rady do Zarządu federacji z propozycjami rozwiązania problemu wykluczania uznanych ras z najważniejszych wystaw międzynarodowych [17]. Jednym z postulatów było takie planowanie Wystaw Światowych, aby odbywały się w państwach, których przepisy pozwalają na udział wszystkich ras uznanych przez FIFe. Zarząd, odpowiadając 30 stycznia 2026 roku, powołał się na konieczność przestrzegania prawa krajowego i ograniczone możliwości organizowania alternatywnych form prezentacji kotów. W mojej ocenie nie rozwiązało to jednak podstawowego problemu, ponieważ choć federacja nie ma wpływu na ustawodawstwo poszczególnych państw, sama podejmuje decyzje o wyborze organizatorów swoich najważniejszych wydarzeń. Podobną próbę rozwiązania problemu podjęła Polska Federacja Felinologiczna Felis Polonia, proponując w maju 2026 roku uzupełnienie Regulaminu Wystawowego FIFe o zakaz organizowania World Show i Winner Shows w państwach, w których nie wszystkie uznane rasy mogą być wystawiane. Propozycję odrzucono 28 głosami przeciwko 10 głosom poparcia, przy dwóch głosach wstrzymujących się [21]. Dla mnie pozostaje to ważnym pytaniem o równe traktowanie ras i wystawców w ramach jednej międzynarodowej federacji.
Rada zwróciła się także o doprecyzowanie standardu sfinksa w zakresie naturalnego braku lub zmienionej budowy wibrysów oraz podjęcie inicjatywy naukowej dotyczącej bezwłosości i morfologii włosów czuciowych.
W styczniu 2026 roku Zarząd FIFe, zgodnie ze stanowiskiem Komisji Sędziów i Standardów, nie zaakceptował proponowanego doprecyzowania standardu dotyczącego wibrysów [18].
Istotna pozostaje kwestia interpretacji obowiązujących przepisów hodowlanych FIFe. W § 3.6 regulaminu wymieniono koty bez wibrysów wśród zwierząt niedopuszczonych do rozrodu. Jednocześnie FIFe uznaje rasę Sphynx, której standard uwzględnia charakterystyczną budowę włosów czuciowych. Rozróżnienie całkowitego braku wibrysów od ich obecności w postaci krótkiej czy łamliwej wymaga precyzji również w praktyce federacyjnej [19].
Pozytywnym krokiem jest rozwijanie działań naukowych. W styczniu 2026 roku Zarząd FIFe zatwierdził jednorazowe finansowanie trzech stypendiów badawczych po 3000 euro, dotyczących bezwłosości, brachycefalii i wibrysów. Samo przyznanie środków nie oznacza jeszcze zakończenia badań ani uzyskania wyników, ale stanowi konkretną formę wspierania dalszych prac.
© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl
Polscy naukowcy zbadają dobrostan sfinksów. Koty Aggio Cat*PL również wezmą udział
Szczególnie ważny jest dla mnie projekt „Czy fenotyp kotów rex i sfinks wpływa na ich zdrowie i dobrostan?”, którego rozpoczęcie zaplanowano na 1 listopada 2026 roku w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.
Projekt realizowany jest we współpracy z PFF Felis Polonia dzięki finansowaniu z FIFe Feline Fund. Badania mają objąć ocenę stanu zdrowia, sprawności fizycznej, zachowania oraz reakcji na stresory. Uczestniczyć w nich będą sfinksy kanadyjskie, dońskie, peterbaldy, a także koty ras Devon Rex i Cornish Rex. Grupę kontrolną stanowić mają koty domowe i brytyjskie [20].
W projekcie mają wziąć udział również koty z mojej hodowli Aggio Cat*PL.
Zależy mi na tym, aby ich sprawność i zachowanie mogły zostać ocenione przez naukowców. Nie chcę opierać obrony sfinksów wyłącznie na wieloletnich obserwacjach hodowlanych, choć uważam je za cenne źródło wiedzy praktycznej.
Nie zamierzam z góry przesądzać wyników badań. Jeżeli wykażą rzeczywiste ograniczenia funkcjonalne, będziemy musieli je poznać i odpowiednio uwzględnić w pracy hodowlanej. Jeżeli natomiast nie potwierdzą przypisywanych sfinksom zaburzeń, takie wyniki również powinny zostać wzięte pod uwagę przy opracowywaniu standardów oceny dobrostanu.
Właśnie tego oczekuję od rzetelnej nauki. Nie potwierdzania wcześniej przyjętych przekonań, lecz sprawdzania hipotez i wyciągania wniosków na podstawie uzyskanych danych.
Przyszłość sfinksów w Europie zależy od wiedzy, nie od stereotypów
W całej tej dyskusji najbardziej niepokoi mnie możliwość utożsamiania określonego wyglądu z nieuchronnym cierpieniem zwierzęcia.
Nie oznacza to, że widoczne cechy anatomiczne nie mogą powodować poważnych problemów zdrowotnych. Niektóre rzeczywiście prowadzą do bólu, ograniczeń ruchowych czy zaburzeń funkcjonowania. W takich przypadkach odpowiednie działania ochronne są konieczne.
Jednak ocena dobrostanu powinna uwzględniać rzeczywiste konsekwencje zdrowotne i behawioralne, ich nasilenie, częstość występowania oraz możliwość ograniczania ryzyka poprzez właściwą opiekę i odpowiedzialną selekcję hodowlaną.
Przez lata pracy ze sfinksami poznałam koty aktywne, inteligentne i wyjątkowo bliskie człowiekowi. Ich nietuzinkowy wygląd przyciąga uwagę, ale dla mnie najpiękniejszy jest ich charakter. Sfinksy szukają kontaktu, okazują czułość i przywiązanie. Chcą uczestniczyć w naszym życiu, towarzyszyć nam podczas codziennych zajęć i po prostu być blisko.
Fascynuje mnie również ich mimika. Sfinksy mają ekspresyjne pyszczki, a w ich spojrzeniach i gestach dostrzegam ciekawość, zadowolenie, zdziwienie, a czasem wyraz niemal teatralnego oburzenia. Choć miałam okazję poznać wiele kotów, nie spotkałam drugiej rasy, która w podobny sposób szukałaby bliskości człowieka.
Dlatego trudno mi pogodzić się z sytuacją, w której o przyszłości tych zwierząt dyskutuje się niemal wyłącznie przez pryzmat tego, czego rzekomo im brakuje. Kto zna sfinksy, wie, że ich niezwykłość nie kończy się na wyglądzie. O ich wyjątkowości decydują także temperament, wrażliwość i więź, którą potrafią stworzyć z człowiekiem.
Znacznie bardziej niż holenderski zakaz niepokoi mnie przyszłość przepisów unijnych. Szczegółowe kryteria dotyczące przesadnych cech pokrojowych nie zostały jeszcze ostatecznie określone. To, jak zostaną sformułowane, może mieć istotne znaczenie dla hodowli sfinksów oraz innych ras w Polsce i pozostałych państwach Unii Europejskiej.
Nie chciałabym, aby sfinksy nadal rozwijały się w hodowlach na innych kontynentach, podczas gdy europejscy hodowcy utraciliby możliwość pracy z rasą wskutek przepisów nieuwzględniających w dostatecznym stopniu wyników badań naukowych i rzeczywistej jakości życia zwierząt.
Moim zdaniem właściwą drogą jest rozwijanie badań, udoskonalanie profilaktyki, kontrola odpowiedzialności hodowców oraz opracowywanie precyzyjnych kryteriów oceny dobrostanu.
Nie walczmy z wyglądem. Walczmy z chorobami, cierpieniem i niewiedzą.
Źródła i dokumenty
Przepisy holenderskie i unijne
Genetyka, skóra i zdrowie sfinksów
Przepisy innych państw
Dokumenty FIFe i badania SGGW
[17] FIFe, protokół posiedzenia Zarządu z 22 listopada 2025 roku, punkt 12: Breed Councils, s. 5.
[18] FIFe, protokół posiedzenia Zarządu z 20 stycznia 2026 roku, punkty 5.2, 13.3 i 13.4.
Stan prawny i stan wiedzy: 30 października 2026 roku.
© Agnieszka Mianowska · Aggio Cat*PL · aggiocat.pl
